Arek Gajowicki 
Ameryka ogłosiła światu, że wszyscy ludzie zostali stworzeni równymi, po czym przez kolejne pokolenia musiała zmagać się z konsekwencjami tego, jak niewielką część własnego społeczeństwa była gotowa objąć tą deklaracją. W tej sprzeczności zawiera się znaczna część historii Stanów Zjednoczonych, od niepodległości trzynastu kolonii, przez niewolnictwo i wojnę secesyjną, aż po współczesne spory o rasę, obywatelstwo, władzę federalną i znaczenie demokracji. Simon Jenkins w Krótkiej historii Ameryki stawia sobie zadanie wyjątkowo ambitne. Chce w jednym tomie opowiedzieć dzieje państwa, które w ciągu zaledwie dwóch i pół stulecia przeszło drogę od zbuntowanych kolonii do światowego mocarstwa. Co ważniejsze, interesuje go, dlaczego kraj tak głęboko przywiązany do własnego mitu wolności nieustannie produkuje konflikty podważające ten mit.
Jenkins ma do dyspozycji materiał, z którego można byłoby ułożyć kilkanaście osobnych książek. Rewolucja amerykańska, tworzenie konstytucji, ekspansja terytorialna, wypieranie rdzennych mieszkańców, niewolnictwo, industrializacja, imigracja, wojny światowe, zimna wojna, narodziny kultury masowej i współczesna polaryzacja polityczna to przecież zagadnienia wymagające niekiedy całych bibliotek. Autor rozpisuje swoją opowieść na dwadzieścia osiem stosunkowo krótkich rozdziałów i świadomie wybiera syntetyczne spojrzenie. Nie próbuje rekonstruować każdego wydarzenia ani szczegółowo analizować wszystkich społecznych przemian. Wyszukuje momenty, w których amerykańska historia zmieniała kierunek, a następnie pokazuje konsekwencje tych zwrotów.
To podejście dobrze odpowiada tytułowi, choć wymaga pewnego przyzwyczajenia. Jenkins prowadzi narrację wartko, nie zatrzymuje się przesadnie przy pojedynczych biografiach i nie zamienia książki w rozbudowany katalog dat. Interesują go przede wszystkim zależności. Dlaczego kolonie zdecydowały się zerwać więzi z Wielką Brytanią? Jak kompromisy zawarte podczas tworzenia nowego państwa wpłynęły na jego przyszłość? Co pozwoliło Stanom Zjednoczonym osiągnąć gospodarczą i militarną przewagę? Dlaczego amerykańska polityka zagraniczna tak często wahała się między izolacjonizmem a przekonaniem o szczególnej odpowiedzialności za świat? Odpowiedzi nie zawsze są wyczerpujące, ale układają się w czytelny obraz kraju, którego rozwój trudno oddzielić od sporów o granice władzy.
Szczególnie interesujący jest sposób przedstawienia amerykańskiej niepodległości. Jenkins nie traktuje jej wyłącznie jako triumfu oświeceniowych ideałów nad brytyjskim panowaniem. Przypomina, że trzynaście kolonii łączyły konkretne interesy gospodarcze, polityczne i terytorialne, a dążenie do samodzielności nie oznaczało jednolitej wizji przyszłego państwa. Koloniści musieli stworzyć wspólne instytucje z organizmów, które przez dziesięciolecia rozwijały się odmiennie i zazdrośnie strzegły własnych uprawnień. Narodziny Stanów Zjednoczonych były więc zarówno rewolucją, jak i trudną sztuką politycznego kompromisu.
Problem polegał na tym, że niektóre kompromisy dotyczyły spraw, których pogodzić się nie dało. W państwie głoszącym wolność funkcjonowało niewolnictwo, a ekspansja osadnicza oznaczała wypieranie rdzennych społeczności z ich ziem. Jenkins pokazuje te sprzeczności jako elementy kształtujące amerykański system od samego początku, nie zaś późniejsze odstępstwa od jego zasad. To istotne rozróżnienie, ponieważ pozwala spojrzeć na dzieje Stanów Zjednoczonych bez dwóch równie wygodnych uproszczeń: bez bezkrytycznego zachwytu nad republiką wolnych obywateli i bez sprowadzania całego jej dorobku do historii wyzysku.
Najważniejsza myśl Krótkiej historii Ameryki wyrasta z napięcia między wielkością amerykańskich ideałów a rzeczywistością państwa, które przez całe swoje istnienie musi negocjować ich znaczenie. Jenkins nie potrzebuje do tego rozbudowanej teorii politycznej. Wystarczy mu historia kolejnych kryzysów, reform, konfliktów i decyzji, które ujawniały ograniczenia pierwotnej wizji republiki. Konstytucja staje się w tej opowieści zarówno fundamentem niezwykłej trwałości instytucjonalnej, jak i źródłem sporów o to, gdzie powinna kończyć się władza państwa, a zaczynać niezależność jego obywateli i części składowych.
Wojna secesyjna stanowi jeden z najważniejszych punktów tej narracji. Nie tylko dlatego, że zagroziła istnieniu Stanów Zjednoczonych jako jednego państwa, lecz także dlatego, że obnażyła niemożność dalszego utrzymywania fundamentalnej sprzeczności między deklarowaną wolnością a systemem niewolniczym. Jenkins traktuje amerykański konflikt wewnętrzny jako moment, w którym republika została zmuszona do ponownego określenia własnej tożsamości. Formalne rozstrzygnięcia nie usunęły jednak problemów rasowych ani społecznych nierówności. Ich długie następstwa prowadzą do kolejnych etapów historii, przypominając, że wielkie polityczne zwycięstwo nie musi oznaczać zakończenia sporu.
W książce wyraźnie wybrzmiewa również znaczenie ekspansji. Stany Zjednoczone nie zostały przecież stworzone w granicach, które znamy współcześnie. Rozrastały się przez zakupy ziem, osadnictwo, wojny i polityczne podporządkowywanie kolejnych obszarów. Z tej perspektywy amerykańska historia wygląda inaczej niż opowieść o naturalnym rozwoju młodej republiki. To także dzieje podboju, przesuwania granic i stopniowego budowania kontynentalnej potęgi. Jenkins pozwala zobaczyć, że późniejsza globalna dominacja Stanów Zjednoczonych miała swoje źródła w znacznie wcześniejszej zdolności do mobilizowania zasobów, ludzi i kapitału.
Nie mniej ważna okazuje się gospodarka. Masowa imigracja, przedsiębiorczość, rozwój przemysłu, sieci transportowych i wielkiego kapitału umożliwiły przemianę państwa rolniczego w przemysłowego giganta. Amerykański kapitalizm przyniósł imponujący wzrost, lecz także konflikty pracownicze, koncentrację majątku i ostre napięcia społeczne. Jenkins pokazuje te procesy bez sprowadzania ich do prostego podziału na dobrodziejstwa wolnego rynku i jego ciemne strony. Istotniejsze jest to, że gospodarcza energia Stanów Zjednoczonych wielokrotnie wyprzedzała zdolność instytucji do regulowania skutków własnego sukcesu.
Szczególną zaletą tak szerokiego ujęcia jest możliwość uchwycenia związku między amerykańską potęgą gospodarczą a ekspansją kulturową. Hollywood, jazz, produkcja masowa, rozwój techniki i podbój kosmosu nie pojawiają się tu wyłącznie jako katalog narodowych osiągnięć. Pokazują, w jaki sposób Stany Zjednoczone zaczęły oddziaływać na świat również poza dyplomacją i polem bitwy. Amerykańskość stała się produktem eksportowym, stylem życia, obietnicą awansu i językiem masowej wyobraźni. Można było krytykować politykę Waszyngtonu, a jednocześnie słuchać amerykańskiej muzyki, oglądać amerykańskie filmy i korzystać z amerykańskich wynalazków.
W tym miejscu książka odsłania jeden z ciekawszych paradoksów historii Stanów Zjednoczonych. Państwo, którego mieszkańcy przez długi czas obawiali się nadmiernego uwikłania w sprawy zagraniczne, stopniowo stało się mocarstwem wpływającym na bezpieczeństwo i politykę niemal całego świata. Jenkins przygląda się temu procesowi poprzez wojny światowe, przemiany międzynarodowego układu sił i zimnowojenną rywalizację. Nie przedstawia amerykańskiego zaangażowania jako jednolitej, konsekwentnej misji. Przeciwnie, pokazuje powracające napięcie między chęcią pozostawania z dala od cudzych konfliktów a przekonaniem, że potęga zobowiązuje lub uprawnia do ingerowania w ich przebieg.
Warto docenić tę perspektywę, ponieważ pozwala zrozumieć, dlaczego izolacjonizm i interwencjonizm nie są w amerykańskiej polityce zjawiskami całkowicie odrębnymi. Obie postawy wyrastają z długiej tradycji sporów o interes narodowy, bezpieczeństwo, gospodarkę i rolę państwa w świecie. Jenkins przygląda się prezydentom jako politykom podejmującym decyzje w określonych okolicznościach, ale też jako osobom zdolnym przesuwać granice dotychczasowej praktyki. Rozbudowany system kontroli i równowagi władz nie eliminuje przecież znaczenia indywidualnych ambicji, charakterów czy politycznej determinacji.
Ten nacisk na prezydenturę jest zresztą jednocześnie zaletą i ograniczeniem publikacji. Daje książce wyraźny kręgosłup narracyjny, pozwala zwięźle uporządkować wydarzenia i powiązać zmiany polityczne z konkretnymi administracjami. Jednocześnie chwilami przesuwa uwagę z procesów społecznych na decyzje ludzi zajmujących najwyższe stanowiska. Ameryka bywa wówczas opisywana przede wszystkim przez Waszyngton, choć jej historia rozgrywała się również w fabrykach, organizacjach obywatelskich, gospodarstwach rolnych, społecznościach imigrantów i na ulicach miast. Te światy są obecne, ale nie zawsze otrzymują równie dużo miejsca.
Podobny niedosyt dotyczy kultury. Jenkins odnotowuje jej znaczenie, jednak trudno w tak krótkiej syntezie w pełni opowiedzieć o społecznej rewolucji dokonanej przez amerykańską muzykę, kino, literaturę czy przemiany obyczajowe. Kultura masowa pojawia się przede wszystkim jako jeden z mierników rosnących wpływów Stanów Zjednoczonych. Tymczasem była także przestrzenią krytyki samej Ameryki, narzędziem emancypacji i polem sporów o rasę, płeć, klasę oraz tożsamość. Nie jest to poważne zaniedbanie przy tak ograniczonej objętości, lecz wyraźnie pokazuje, jak dużo materiału autor musiał pozostawić poza kadrem.
Zwięzłość książki bywa jej sprzymierzeńcem, kiedy Jenkins analizuje związki przyczynowo-skutkowe. Znacznie gorzej sprawdza się wtedy, gdy konkretne wydarzenia wymagają głębszego wyjaśnienia. Złożone procesy historyczne potrafią zostać zamknięte w kilku akapitach, a kolejne rozdziały szybko przenoszą uwagę do następnego okresu. Osoba dobrze znająca historię Stanów Zjednoczonych bez większego trudu uzupełni te luki. Początkujący czytelnik może natomiast poczuć, że otrzymuje odpowiedź, zanim zdążył w pełni zrozumieć pytanie. Jenkins oferuje szeroką perspektywę, lecz nie zawsze zapewnia wystarczająco dużo miejsca na wyjaśnienie wszystkich jej elementów.
Styl pozostaje jednak mocnym argumentem na korzyść publikacji. Autor pisze z energią doświadczonego publicysty, który potrafi wyodrębnić sens wydarzenia bez zasypywania odbiorcy akademickimi szczegółami. Narracja jest płynna, pozbawiona niepotrzebnej ceremonialności, często oparta na wyraźnie zarysowanych konfliktach. Jenkins potrafi budować napięcie między ideą a rzeczywistością i chętnie podkreśla historyczne ironie. Nie jest przy tym kronikarzem całkowicie niewidocznym. Jego sposób doboru wydarzeń, akcentowania problemów i komentowania politycznych przemian zdradza autorską interpretację dziejów Ameryki.
Najbardziej dyskusyjna staje się ona w partiach dotyczących historii najnowszej. Im bliżej współczesnych sporów politycznych, tym trudniej zachować dystans właściwy spojrzeniu na wydarzenia sprzed stu czy dwustu lat. Jenkins analizuje drugą prezydenturę Donalda Trumpa przez pryzmat napięć instytucjonalnych, politycznej polaryzacji i malejącego zaufania części społeczeństwa do tradycyjnych elit. Jest to określona perspektywa interpretacyjna, która nie wyczerpuje wszystkich sposobów rozumienia współczesnej amerykańskiej polityki. Inni komentatorzy mocniej akcentują sprzeciw wobec establishmentu, kwestie gospodarcze, migracyjne czy postulaty zmiany roli Stanów Zjednoczonych na świecie. Właśnie przy najnowszych wydarzeniach warto szczególnie uważnie oddzielać historyczne fakty od politycznej oceny ich znaczenia.
Nie oznacza to, że autor powinien rezygnować z interpretacji. Historia pozbawiona interpretacji stałaby się wyłącznie chronologicznym spisem wydarzeń. Problem pojawia się raczej wtedy, gdy ogromny zakres książki pozwala jedynie zasygnalizować argumenty stojące za konkretną oceną. W przypadku odległej przeszłości skrót bywa mniej dotkliwy, ponieważ historiografia wypracowała już bogate zaplecze analiz. W odniesieniu do współczesności, której konsekwencje pozostają otwarte, podobna zwięzłość łatwiej prowadzi do nadmiernie stanowczych wniosków.
Jenkins najskuteczniej wyjaśnia Amerykę wtedy, gdy nie szuka w jej historii prostego marszu ku potędze, lecz pokazuje państwo rozwijające się dzięki kompromisom, które z czasem stawały się źródłem kolejnych kryzysów. To trafny sposób uchwycenia specyfiki kraju, którego instytucje wykazują niezwykłą trwałość, chociaż społeczne rozumienie ich podstaw wielokrotnie się zmieniało. W tym ujęciu amerykańska demokracja nie jest gotowym projektem pozostawionym potomnym przez Ojców Założycieli. Jest nieustannie negocjowanym porządkiem, w którym każda epoka na nowo określa znaczenie wolności, reprezentacji i obywatelskiej równości.
Dobrze widać również, że historia Stanów Zjednoczonych nie jest wyłącznie opowieścią o wyjątkowości. Amerykańskie doświadczenie posiada własne cechy, od federalizmu i konstytucyjnej tradycji po skalę imigracji i potęgę kulturową, lecz nie istnieje poza mechanizmami znanymi z dziejów innych mocarstw. Ekspansja, nierówności, konflikty społeczne, polityczne ambicje, gospodarcze kryzysy i spory o granice państwowej ingerencji nie są przecież zjawiskami wyłącznie amerykańskimi. Jenkins pokazuje Stany Zjednoczone jako szczególny przypadek szerszych procesów historycznych, choć nie zawsze rozwija to porównanie równie konsekwentnie.
Krótkiej historii Ameryki nie należy traktować jako ostatecznego przewodnika po dziejach Stanów Zjednoczonych. Jej siła tkwi w wyborze najważniejszych procesów, przejrzystości narracji i próbie połączenia narodowej historii z przemianami międzynarodowego porządku. Słabości wynikają przede wszystkim z ograniczonej objętości oraz nierównych proporcji między historią polityczną, społeczną i kulturową. Kto szuka szczegółowego obrazu niewolnictwa, doświadczenia rdzennych mieszkańców, ruchów obywatelskich czy amerykańskiej polityki zagranicznej, będzie potrzebował dalszych lektur.
Jenkins potrafi jednak osiągnąć coś ważniejszego niż przekazanie dużej liczby faktów. Ułatwia dostrzeżenie powracających wzorców. Konflikt między centrum a poszczególnymi stanami, spory o prawa obywatelskie, napięcia wynikające z ekspansji gospodarczej, nieufność wobec władzy i przekonanie o szczególnej roli Ameryki nie pojawiły się nagle w XXI wieku. Towarzyszyły republice w różnych postaciach przez znaczną część jej istnienia. Zrozumienie tej ciągłości pomaga spojrzeć na współczesne wydarzenia bez traktowania każdego kryzysu jako całkowitego zerwania z przeszłością.
Warto również pamiętać, że dwieście pięćdziesiąt lat amerykańskiej niepodległości to okres zaskakująco krótki, jeśli zestawić go z historią europejskich monarchii, chińskich dynastii czy dawnych imperiów. Tym bardziej niezwykła wydaje się skala przemian, jakie zaszły w tym czasie. Państwo powołane do życia przez trzynaście kolonii stało się jednym z najważniejszych ośrodków politycznych, ekonomicznych, militarnych i kulturowych świata. W tej historii jest miejsce na wielkie osiągnięcia, ale również na przemoc, wykluczenie, błędy i porażki. Próba oddzielenia jednych od drugich dałaby obraz nie tylko niepełny, lecz także fałszywy.
Krótka historia Ameryki najlepiej sprawdzi się jako książka porządkująca wiedzę i zachęcająca do zadawania dalszych pytań. Jenkins nie zawsze wchodzi dostatecznie głęboko, czasem zbyt szybko przechodzi nad problemami, które zasługiwałyby na osobne rozdziały, ale posiada rzadką umiejętność wydobywania z ogromnego materiału zrozumiałej linii opowieści. To sprawna, inteligentna i miejscami polemiczna synteza, której wartość polega przede wszystkim na pokazaniu historycznych źródeł dzisiejszych amerykańskich sprzeczności.
Stany Zjednoczone przez dwa i pół stulecia zdołały stworzyć potęgę, która zmieniła politykę, gospodarkę i kulturę świata. Nie zdołały natomiast raz na zawsze rozstrzygnąć sporów o znaczenie własnych ideałów. I właśnie w tym tkwi najciekawszy paradoks opisany przez Jenkinsa. Historia Ameryki jest historią kraju, który nieustannie próbuje dorosnąć do obietnicy złożonej w chwili swoich narodzin, choć każde pokolenie inaczej rozumie, komu ta obietnica została dana.
O autorze
Karol Czajkowski 
Ola "Leia" Psota 
Magdalena Sardyńska-Ferenc 
Radek Czech