RECENZJA: Wolni ciut ludzie | Czarownica z patelnią

Dziewięcioletnia Tiffany Obolała ma kilka cech, które raczej nie pomagają w zostaniu bohaterką klasycznej baśni. Nie marzy o księciu, nie zamierza czekać na ratunek, czyta książki o chorobach owiec i uważa, że patelnia jest całkiem rozsądnym narzędziem do rozprawiania się z potworami. Mieszka na Kredzie, gdzie od pokoleń wiadomo, że czarownice nie mają czego szukać, a mimo to właśnie nią zamierza zostać. Terry Pratchett nie potrzebuje wiele czasu, żeby pokazać, dlaczego dziewczynka doskonale nadaje się do tej roli. Tiffany ma bowiem coś znacznie cenniejszego od magicznej różdżki. Potrafi myśleć samodzielnie, a w świecie pełnym ludzi wierzących we wszystko, co odpowiednio przekonująco wygląda, jest to umiejętność niemal nadprzyrodzona.

Wolni ciut ludzie otwierają cykl poświęcony Tiffany Obolałej, należący do rozległego uniwersum Świata Dysku. Powieść została napisana z myślą o młodszych odbiorcach, ale Pratchett nie traktuje tego jako powodu do obniżenia intelektualnych wymagań. Owszem, fabuła jest bardziej baśniowa, konstrukcja prostsza niż w wielu jego wcześniejszych książkach, a humor wyjątkowo bezpośredni. Pod tą przystępną powierzchnią kryje się jednak charakterystyczna dla autora nieufność wobec utartych przekonań, społecznych oczekiwań i ludzi, którzy zbyt łatwo uznają własne wyobrażenia za prawdę.

Tiffany dorasta wśród owiec, na rozległych wzgórzach Kredy. Jej rodzina prowadzi zwyczajne gospodarstwo, a dziewczynka ma na głowie między innymi opiekę nad młodszym bratem Wentworthem, którego zainteresowania ograniczają się głównie do słodyczy. Nie jest to szczególnie wdzięczne zajęcie, ponieważ chłopiec potrafi wystawić cierpliwość siostry na ciężką próbę. Kiedy jednak zostaje porwany przez Królową z Krainy Baśni, Tiffany nie zastanawia się długo. Rusza go odzyskać, choć nie ma odpowiedniego przygotowania, doświadczenia ani nawet pewności, z czym przyjdzie jej się zmierzyć.

Wcześniej zdążyła już pokazać, że nie zamierza podporządkowywać się regułom opowieści, w której przypadkiem się znalazła. Kiedy w rzece pojawia się niebezpieczna istota, dziewczynka nie urządza dramatycznej sceny ani nie czeka na rycerza. Sięga po patelnię. Ta sytuacja znakomicie określa jej charakter. Tiffany nie jest nieustraszona, ale potrafi odróżnić strach od konieczności działania. Zamiast rozmyślać o własnej wyjątkowości, próbuje ustalić, co należy zrobić, żeby rozwiązać problem.

Pratchett wyposaża ją w Pierwsze Spojrzenie i Drugie Myśli. Za tymi osobliwymi nazwami kryją się zdolności obserwowania rzeczywistości bez przyjmowania gotowych interpretacji oraz przyglądania się własnemu rozumowaniu. Brzmi to mniej widowiskowo niż rzucanie kul ognia, ale właśnie w ten sposób autor rozumie prawdziwą czarownicę. Magia nie zaczyna się od zaklęcia. Zaczyna się od dostrzeżenia czegoś, co pozostali przeoczyli, i zadania pytania, którego nikt nie chciał zadać.

Dziewczynka nie zdobyła tej postawy znikąd. Jej najważniejszym wzorem pozostaje zmarła babcia Obolała, kobieta otoczona szacunkiem mieszkańców Kredy, choć niepotrzebująca do tego efektownych sztuczek. Opiekowała się owcami, znała swoją ziemię i potrafiła rozwiązywać problemy, z którymi inni nie umieli sobie poradzić. Tiffany stopniowo odkrywa, że właśnie w takim podejściu do życia kryje się istota czarownictwa. Wiedza, odpowiedzialność i gotowość do wykonania nieprzyjemnej pracy znaczą więcej niż najbardziej imponująca magiczna demonstracja.

Pratchett bardzo dobrze wykorzystuje tę relację, ponieważ babcia pozostaje obecna w historii pomimo swojej śmierci. Nie jako duch udzielający wygodnych wskazówek, lecz jako zbiór wspomnień, doświadczeń i zasad, które Tiffany musi dopiero zrozumieć. Dziewczynka nie próbuje zostać kopią babci. Uczy się raczej rozpoznawać sens jej postępowania. To subtelniejszy sposób opowiadania o dorastaniu niż tradycyjna historia młodej czarodziejki odkrywającej wielkie przeznaczenie.

Oczywiście trudno byłoby nazwać tę powieść spokojną opowieścią o odpowiedzialności, skoro niemal bez przerwy kręcą się po niej Nac Mac Feegle, czyli tytułowi Wolni Ciut Ludzie. Niewielcy, niebiescy wojownicy mają temperament, którego wystarczyłoby na kilka znacznie większych armii. Piją, biją się, kradną i obrażają wszystkich z zadziwiającą pomysłowością. Z Krainy Baśni wyrzucono ich właśnie za zachowanie, co już samo w sobie stanowi niezłą rekomendację. Trudno przecież wyobrazić sobie, ile zamieszania trzeba narobić, żeby nawet baśniowe istoty uznały kogoś za zbyt kłopotliwego.

Piktale należą do najbardziej udanych komediowych pomysłów powieści. Ich rozmiary stoją w całkowitej sprzeczności z przekonaniem o własnej potędze, a specyficzny sposób mówienia dodaje każdej rozmowie dodatkowej porcji absurdu. Potrafią zachowywać się jak banda pijanych awanturników, by chwilę później wykazać się zaskakującą lojalnością i odwagą. Pratchett nie próbuje ich specjalnie uszlachetniać. Są hałaśliwi, nieokrzesani i często nieznośni, ale kiedy Tiffany potrzebuje pomocy, okazują się znacznie bardziej godni zaufania niż niejeden elegancki przedstawiciel baśniowego świata.

Ich obecność tworzy też ciekawy kontrast z główną bohaterką. Tiffany myśli, analizuje i próbuje zachować kontrolę nad sytuacją. Feegle’owie najchętniej rozwiązaliby każdy problem przez uderzenie go odpowiednio mocno, najlepiej po wcześniejszym wypiciu czegoś procentowego. Zderzenie tych temperamentów napędza sporą część humoru, ale pozwala również pokazać, że dziewczynka zaczyna uczyć się przewodzenia innym. Nie może po prostu rozkazywać swoim pomocnikom. Musi zrozumieć, jak skierować ich nieokiełznaną energię tam, gdzie rzeczywiście się przyda.

Znacznie mniej sympatyczna jest Kraina Baśni. Pratchett konsekwentnie odrzuca jej cukierkowy wizerunek, pokazując miejsce, w którym piękno służy przede wszystkim oszukiwaniu zmysłów. Królowa potrafi wykorzystywać ludzkie marzenia, lęki i wyobrażenia, tworząc rzeczywistość podporządkowaną własnej woli. Sen przestaje być bezpiecznym schronieniem, a znajome baśniowe motywy nabierają nieprzyjemnego znaczenia. W tym świecie nie wystarczy być odważnym. Trzeba jeszcze wiedzieć, co jest prawdziwe.

To jeden z najciekawszych pomysłów całej książki. Pratchett wykorzystuje baśń, żeby zakwestionować jej tradycyjne mechanizmy. Dlaczego księżniczka powinna być piękna? Dlaczego czarownica musi być brzydka? Kto właściwie ustalił, że historia powinna potoczyć się według określonego schematu? Tiffany nie akceptuje odpowiedzi tylko dlatego, że znajdują się w książce albo zostały powtórzone przez dorosłych. Jej największą przewagą nad Królową okazuje się zdolność rozpoznawania fałszu.

Autor nie rezygnuje przy tym ze swojej ulubionej metody obnażania ludzkich słabości. Śmieje się z przesądów, łatwowierności, społecznych konwenansów i przekonania, że odpowiednio imponująca oprawa automatycznie świadczy o wartości tego, co się za nią kryje. Robi to jednak bez zamieniania powieści w wykład. Każda z tych obserwacji zostaje wpisana w przygodę, rozmowę albo żart. Młodszy czytelnik może po prostu dobrze się bawić, podczas gdy starszy bez trudu rozpozna w baśniowych absurdach całkiem znajome mechanizmy.

Nie oznacza to, że Wolni ciut ludzie dorównują wszystkim najlepszym odsłonom Świata Dysku. Fabuła jest stosunkowo prosta, a wyprawa do Krainy Baśni korzysta z motywów, które literatura fantastyczna wykorzystywała już wielokrotnie. Niektóre przygody sprawiają wrażenie kolejnych prób przygotowanych dla bohaterki, a sama Królowa nie ma psychologicznej złożoności bardziej interesujących antagonistów Pratchetta. Jest przede wszystkim ucieleśnieniem zagrożenia i pewnego sposobu myślenia, nie zaś szczególnie wielowymiarową postacią.

Bywa również, że nieustanna obecność Feegle’ów zaczyna męczyć. Ich awanturniczy temperament, językowe wygibasy i zamiłowanie do rozrób stanowią znakomite źródło komizmu, lecz Pratchett korzysta z niego bardzo intensywnie. Nie każdemu przypadnie do gustu taka ilość hałaśliwego humoru. Zwłaszcza że najciekawsze fragmenty powieści często należą do tych spokojniejszych, kiedy Tiffany zastanawia się nad słowami babci albo próbuje zrozumieć własne możliwości.

Właśnie dlatego dziewczynka okazuje się ważniejsza od tytułowych bohaterów. Wolni Ciut Ludzie dostarczają książce energii, ale to Tiffany nadaje jej sens. Jest inteligentna, uparta, czasami przesadnie pewna siebie i daleka od ideału grzecznej dziewczynki. Potrafi irytować, popełnia błędy, nie zawsze rozumie innych. Pratchett nie próbuje tych cech wygładzać, ponieważ doskonale wie, że przekonujący bohater dziecięcy nie musi być wzorem do naśladowania w każdej sytuacji.

Istotne pozostaje również to, że Tiffany nie pragnie władzy. Chce zostać czarownicą, ponieważ dostrzega rzeczy wymagające naprawienia i czuje, że ktoś powinien się nimi zająć. W jej świecie odpowiedzialność nie przychodzi wraz z dorosłością ani oficjalnym mianowaniem. Pojawia się wtedy, gdy człowiek widzi problem i rozumie, że odwrócenie wzroku niczego nie rozwiąże. To podejście bardzo charakterystyczne dla dyskowych czarownic, które znacznie częściej zajmują się ludzkimi kłopotami niż efektownymi pojedynkami magicznymi.

Wolni ciut ludzie są dzięki temu znakomitym początkiem historii o dorastaniu, choć niekoniecznie najbardziej błyskotliwą powieścią w dorobku Pratchetta. Mają nieco prostszą konstrukcję, bardziej przewidywalny konflikt i momentami zbyt wiele komediowego zamieszania. Oferują jednak bohaterkę, której rozwój naprawdę warto obserwować, oraz wyjątkowo rozsądne spojrzenie na magię, odpowiedzialność i samodzielne myślenie. Nie wymagają też znajomości wcześniejszych książek o Świecie Dysku, dlatego mogą być dobrym pierwszym spotkaniem z twórczością autora.

Najbardziej przewrotne pozostaje to, że w powieści pełnej fantastycznych stworzeń, magicznych krain i istot zdolnych manipulować snami najważniejszym przedmiotem okazuje się zwyczajna patelnia. Nie dlatego, że posiada ukrytą moc. Tiffany po prostu wie, do czego służy, i potrafi wykorzystać ją w odpowiednim momencie. Pratchett zdaje się sugerować, że z czarownictwem jest podobnie. Zanim człowiek zacznie zmieniać rzeczywistość za pomocą magii, powinien nauczyć się ją rozumieć. A jeśli po drodze spotka potwora, dobrze mieć pod ręką coś solidnego i żeliwnego.