Najciekawsze średniowiecze nie zaczyna się na tronie. Zaczyna się tam, gdzie ktoś właśnie stracił dom, rodzinę i jakiekolwiek złudzenie, że wielka polityka jest sprawą wielkich ludzi. Michał Cetnarowski i Paweł Majka ustawiają więc na pierwszym planie nie Jagiełłę, nie Jadwigę i nie któregoś z krzyżackich dostojników, ale młodego Rywałkasa. Chłopaka ze Żmudzi, który nie ma wpływu na żadne z decyzji podejmowanych przez możnych, za to bardzo szybko musi nauczyć się żyć z ich konsekwencjami. Dzięki temu Kłębowisko żmij nie zamienia się w paradę nazwisk znanych z podręcznika. Historia pozostaje wielka, ale patrzymy na nią od dołu, z błotnistego traktu, z lasu, z miejsca kaźni, z zaułka i z dworskiego korytarza.
Punktem wyjścia jest najazd Krzyżaków na wieś Rywałkasa. W jednej chwili kończy się dla niego świat, który znał, i zaczyna życie oparte na ucieczce, przypadku oraz przymusie szybkiego dorastania. Chłopak trafia później do różnych ludzi i środowisk, pracuje przy kacie, styka się z medycyną, astrologią i w końcu z polityką. Ta droga pozwala autorom pokazać średniowiecze jako system naczyń połączonych. Decyzja podjęta wysoko na dworze może po kilku tygodniach wrócić jako pożar, śmierć albo głód gdzieś daleko od stołu, przy którym ją podjęto.
Rywałkas dobrze nadaje się do tej roli, choć nie dlatego, że jest szczególnie charyzmatyczny. Wręcz przeciwnie. Jest raczej obserwatorem, kimś rzucanym z miejsca na miejsce, człowiekiem, którego życie nieustannie przejmuje kolejna siła zewnętrzna. Czasami potrafi być zaradny, czasami zaskakująco naiwny, chwilami zwyczajnie nie nadąża za wydarzeniami, w które został wrzucony. To sprawia, że nie przypomina bohatera fantastyki z gotowym przeznaczeniem i ukrytą mocą czekającą tylko na właściwy moment. Rywałkas nie wchodzi do wielkiej historii jak wybraniec. Wielka historia po prostu przejeżdża mu po życiu i każe jakoś wstać.
Ta konstrukcja ma swoje zalety i wady. Z jednej strony pozwala zobaczyć bardzo różne warstwy świata. Z drugiej Rywałkas momentami bardziej oprowadza czytelnika niż naprawdę przejmuje opowieść. W najbardziej emocjonalnych scenach potrafi zachować dystans, który pomaga w klarownym prowadzeniu fabuły, ale nie zawsze buduje silną więź z odbiorcą. Są chwile, w których jego los interesuje bardziej jako nośnik wydarzeń niż jako dramat konkretnego człowieka. Przy tak gęstym tle historycznym łatwo mu czasem zniknąć wśród mocniejszych figur. A tych nie brakuje. Jagiełło wypada znacznie ciekawiej niż jako podręcznikowy symbol. Autorzy pokazują go jako gracza świadomego tego, że władza nie polega na heroicznych gestach, lecz na cierpliwości, sojuszach, przewidywaniu ruchów przeciwnika i gotowości do brudnych decyzji. Z rodziną ma przy tym tyle problemów, że tytułowe „kłębowisko żmij” można odczytywać całkiem dosłownie jako metaforę politycznego otoczenia. Tu nie ma bezpiecznych więzi tylko dlatego, że są więzami krwi.
Relacje dynastyczne, walka o wpływy na Litwie, ambicje Zakonu Krzyżackiego i gra o polską koronę tworzą najciekawsze fragmenty polityczne powieści. Cetnarowski i Majka nie zasypują czytelnika suchymi informacjami. Fakty historyczne zostają przepuszczone przez konflikty interesów, rozmowy, szpiegostwo i konkretne konsekwencje decyzji. Jagiełło nie jest więc pomnikiem przygotowującym się do późniejszego Grunwaldu. Jest człowiekiem, który dopiero musi przetrwać drogę do pozycji, z jakiej znamy go z historii. Dobrze wypada również Jadwiga. Nie jest wyłącznie nagrodą polityczną do zdobycia wraz z koroną. Autorzy pokazują jej własne rozterki i napięcie związane z przyszłością, która zostaje jej w dużej mierze narzucona. Nie dostaje tyle miejsca co Rywałkas czy Jagiełło, ale jej obecność pomaga rozbić wrażenie, że polityka jest jedynie grą mężczyzn przesuwających wojska po mapie.
Historyczne tło działa najlepiej wtedy, gdy nie czuć, że „teraz będzie fragment edukacyjny”. Kraków, litewskie puszcze, drogi, karczmy, grody i miejsca egzekucji mają własny rytm. Autorzy nie próbują stylizować języka do granic czytelności, ale wystarczająco często przypominają, że jesteśmy w świecie o innych obyczajach, innych lękach i innej hierarchii wartości. Można mieć zastrzeżenie, że stylizacja jest momentami zbyt lekka i więcej staropolszczyzny mogłoby pogłębić klimat, ale obecne rozwiązanie daje tekstowi dobrą płynność. Średniowiecze jest tu surowe, ale nie jest groteskową krainą złożoną wyłącznie z błota i trupów. Okrucieństwo pojawia się regularnie, lecz autorzy nie budują książki na szoku. Znacznie lepiej działa poczucie stałego zagrożenia. Człowiek może zginąć przez konflikt, którego nie rozumie, decyzję kogoś stojącego wyżej w hierarchii, zwykłą pomyłkę albo fakt, że znalazł się w złym miejscu. Bezpieczeństwo jest przywilejem bardzo krótkotrwałym.
Ten świat dostaje jednak drugą warstwę. Dawni bogowie nie odeszli jeszcze całkowicie. Stara wiara ustępuje, chrystianizacja zmienia krajobraz duchowy, ale w puszczach i pod ziemią nadal istnieje coś, czego nowy porządek nie potrafi po prostu wymazać. I właśnie tutaj powieść robi się najciekawsza. Fantastyka została wprowadzona oszczędnie. Nie zalewa historii efektami, nie zamienia jej w opowieść o czarodziejach walczących obok historycznych władców. Magia jest raczej obecnością. Czymś, co czai się obok, wychodzi z dawnych wierzeń i stopniowo przypomina, że dla ludzi żyjących w XIV wieku granica między tym, co naturalne, religijne i nadprzyrodzone, wyglądała zupełnie inaczej niż dla współczesnego czytelnika.
Stare bóstwa są tu interesujące właśnie dlatego, że nie zachowują się jak dekoracja z katalogu słowiańskiej fantastyki. One także walczą o przetrwanie. To bardzo dobry pomysł, bo konflikt religijny nabiera dzięki temu wymiaru bardziej konkretnego. Stary porządek nie znika abstrakcyjnie. Jest wypierany przez nowe struktury, nowe rytuały i nową władzę. Święte miejsca pustoszeją, pamięć się zaciera, a dawne byty zostają zepchnięte na margines świata. Ich gniew jest więc nie tylko potwornością. Ma źródło w utracie znaczenia. Wątek Rywałkasa dobrze łączy tę warstwę z historią. Chłopak pochodzi ze świata mocniej zakorzenionego w dawnych wierzeniach, ale zostaje wrzucony w rzeczywistość chrześcijańskich dworów, krzyżackiej przemocy i politycznej kalkulacji. Dzięki niemu konflikt nie jest czysto ideowy. Przechodzi przez ciało i pamięć konkretnego człowieka.
Jednocześnie autorzy unikają banalnego przeciwstawienia „dobrej natury” i „złego chrześcijaństwa”. Stare moce nie są przyjaznymi duchami puszczy, które należy ocalić dla równowagi ekologicznej. Potrafią być groźne, głodne i nieprzewidywalne. To ważne, bo dzięki temu fantastyka zachowuje niepokój. Pogaństwo nie zostaje zamienione w estetyczny produkt. Powieść ma bardzo mocne otwarcie. Pierwsze kilkadziesiąt stron szybko ustawia ton, pokazuje brutalność świata i wrzuca bohatera w ruch. Potem fabuła rozszerza się o kolejne środowiska i postacie. Tempo przeważnie pozostaje dobre, choć widać, że materiał powstał wcześniej jako historia odcinkowa. W papierowej wersji punkty kulminacyjne pojawiają się dość regularnie, a pod koniec wydarzenia zaczynają przyspieszać wyraźniej.
Właśnie końcówka pozostawia największy niedosyt. Przez sporą część książki poszczególne wątki rozwijają się spokojnie, a potem część z nich zostaje domknięta szybciej, niż by na to zasługiwały. Inne pozostają otwarte na tyle wyraźnie, że trudno nie pomyśleć o kontynuacji. Nie jest to katastrofalne urwanie fabuły, ale finał nie ma ciężaru, którego można oczekiwać po wcześniejszym budowaniu napięcia.
To tym bardziej szkoda, że świat spokojnie udźwignąłby drugi tom. Rywałkas ma jeszcze wiele do przejścia, Jagiełło dopiero wchodzi w etap swojej historii, który dla polskiego czytelnika jest najbardziej rozpoznawalny, a konflikt między dawnymi mocami a nowym porządkiem zdecydowanie nie wygląda na zakończony. Największym problemem finału jest nie to, że brakuje odpowiedzi. Brakuje poczucia, że opowieść rzeczywiście chciała zatrzymać się właśnie tutaj. Dużym plusem pozostaje natomiast współpraca obu autorów. Nie ma wyraźnego poczucia, że kolejne fragmenty powstały spod dwóch różnych piór. Narracja jest spójna, rytm podobny, a przejścia między historią osobistą, polityką i fantastyką nie zdradzają szwów. Przy powieści pisanej w duecie wcale nie jest to oczywiste.
Cetnarowski i Majka najlepiej czują się tam, gdzie wielka historia styka się z codziennością. Bitwy i polityczne rozgrywki mają znaczenie, ale równie dobrze wypadają sceny mniejszych zawodów, pracy, targowania się o bezpieczeństwo czy zwykłego szukania miejsca do spania. Dzięki temu późne średniowiecze nie jest planszą strategiczną. Ma ludzi. Ciekawie wypada też wojskowa strona powieści. Kiedy pojawiają się większe starcia, autorzy nie sprowadzają ich do serii efektownych cięć mieczem. Znaczenie mają taktyka, morale, organizacja i pozycja poszczególnych stron. Nawet tam, gdzie akcja przyspiesza, nadal czuć, że bitwa nie jest osobnym widowiskiem, lecz częścią większej politycznej układanki.
Tytuł pasuje więc do książki bardzo dobrze. Żmije są wszędzie. Na dworach, w rodzinach, między państwami, wśród zakonników, polityków i szpiegów. Czasem kąsają wprost, czasem dopiero po kilku rozdziałach okazuje się, że wcześniejszy uśmiech był częścią planu. Najbezpieczniej wychodzą na tym ci, którzy nie wierzą zbyt szybko w cudzą lojalność.
Nie oznacza to jednak, że książka jest cyniczna. Rywałkas nadal spotyka ludzi zdolnych do pomocy, przywiązania i poświęcenia. Właśnie dlatego przemoc świata działa. Gdyby wszyscy byli równie źli, nic nie miałoby znaczenia. Tutaj pewne relacje i chwile spokoju naprawdę coś znaczą, bo wiadomo, jak łatwo można je stracić.
Kłębowisko żmij najlepiej czytać jako historyczną przygodę z mocnym pierwiastkiem dark fantasy, nie jako powieść stricte historyczną. Fakt i fikcja pracują tu razem. Autorzy korzystają ze znanych postaci i wydarzeń, ale podporządkowują je opowieści. Kto po lekturze zechce sprawdzić, jak wyglądała rzeczywista droga Jagiełły do polskiej korony, prawdopodobnie tylko na tym skorzysta. To także dobra propozycja dla czytelników zmęczonych fantastyką, w której słowiańskość sprowadza się do listy demonów, kilku nazw i obowiązkowej chaty w lesie. Tutaj dawne wierzenia zostały wpisane w realną zmianę historyczną. Mają powód, by istnieć właśnie w tym momencie opowieści, bo ich świat rzeczywiście dobiega końca.
Rywałkas pozostaje najsłabszym i jednocześnie najbardziej potrzebnym elementem tej konstrukcji. Bez niego historia zamieniłaby się w kronikę dworskich intryg. Z nim dostaje perspektywę kogoś, kto musi żyć pod ciężarem cudzych planów. Szkoda tylko, że autorzy nie zawsze pozwalają mu wybrzmieć równie mocno jak światu, przez który go prowadzą.
Mimo tego Kłębowisko żmij czyta się bardzo dobrze. Ma tempo, klimat, konkretne tło polityczne i fantastykę dawkowaną w odpowiednich proporcjach. Nie próbuje być wykładem z historii ani katalogiem słowiańskich stworów. Zamiast tego pokazuje epokę, w której stary i nowy porządek funkcjonują jeszcze jednocześnie, a człowiek może równie dobrze zginąć przez intrygę księcia, krzyżacki miecz albo coś, czego według nowej wiary dawno już nie powinno być. Najciekawsze w tej książce jest właśnie to, że żmije nie kryją się wyłącznie pod kamieniami i w puszczach. Te najgroźniejsze siedzą przy stołach, podpisują układy, noszą korony i doskonale wiedzą, kiedy warto się uśmiechnąć.

