Takemichi Hanagaki przez niemal całą serię próbował naprawiać przyszłość, która uparcie znajdowała nowe sposoby na odbieranie mu bliskich. Ratował jedną osobę, żeby po kolejnym skoku w czasie odkryć, że ktoś inny zapłacił za tę zmianę. Zapobiegał tragedii, a następna wyrastała z wydarzeń, których wcześniej nawet nie brał pod uwagę. W trzydziestym i trzydziestym pierwszym tomie Tokyo Revengers Ken Wakui doprowadza tę walkę do końca, ale przy okazji stawia przed czytelnikiem dość niewygodne pytanie. Skoro przez tyle rozdziałów obserwowaliśmy bohaterów cierpiących, popełniających błędy, tracących przyjaciół i próbujących żyć z konsekwencjami własnych decyzji, to czy naprawdę chcemy, żeby wszystko zostało naprawione? A jeśli tak, ile jesteśmy gotowi wybaczyć autorowi, żeby zobaczyć ich szczęśliwych?
Trudno pisać o tych dwóch tomach bez zdradzania najważniejszych wydarzeń, ponieważ stanowią one bezpośrednie zakończenie całej historii. Trzydziesta część skupia się na konfrontacji Takemichiego z Mikeyem i odsłanianiu tajemnicy podróży w czasie, natomiast trzydziesta pierwsza wyjaśnia pochodzenie zdolności bohaterów oraz pokazuje ostateczne konsekwencje ich działań. To nie są tomy, które można oceniać w oderwaniu od poprzednich dwudziestu dziewięciu. Każdy powrót do przeszłości, każda śmierć i każda obietnica złożona przez Takemichiego mają tutaj znaczenie, nawet jeśli nie wszystkie otrzymują takie rozwinięcie, na jakie zasługiwały. W trzydziestym tomie wreszcie dochodzi do starcia, na które Wakui przygotowywał czytelników od bardzo dawna. Mikey przestał być chłopakiem, który potrafił jednym kopnięciem rozwiązać większość problemów, a chwilę później zachowywać się jak rozkapryszone dziecko. Jego coraz bardziej destrukcyjne zachowanie od pewnego czasu stanowiło jedno z największych zagrożeń dla wszystkich wokół. Takemichi rozumie, że uratowanie Hinaty nie wystarczy, jeśli człowiek, któremu tak wiele zawdzięcza, pozostanie uwięziony we własnym cierpieniu. Dlatego ostatnia walka nie jest po prostu pojedynkiem o zwycięstwo. Chodzi o dotarcie do Mikeya, który coraz skuteczniej odcina się od ludzi próbujących mu pomóc.
Wakui potrafi pokazać ogromną różnicę pomiędzy umiejętnościami obu chłopaków. Takemichi nigdy nie był najlepszym wojownikiem. Nawet po wszystkich doświadczeniach nie może równać się z Mikeyem pod względem siły czy techniki. Jego największą umiejętnością pozostaje przyjmowanie kolejnych ciosów i podnoszenie się wtedy, gdy rozsądniej byłoby zostać na ziemi. Wcześniej bywało to wręcz komiczne, szczególnie gdy bohater znowu rzucał się na kogoś znacznie silniejszego, choć wszyscy wiedzieli, jak skończy się bezpośrednia konfrontacja. Tutaj ta cecha nabiera znacznie poważniejszego znaczenia. Takemichi nie musi pokonać Mikeya w tradycyjnym sensie. Musi wytrwać na tyle długo, żeby przyjaciel wreszcie pozwolił sobie przyjąć pomoc. Przyznam, że po rozciągniętych walkach poprzednich tomów właśnie na taki moment czekałam. Ostatni konflikt chwilami sprawiał wrażenie przeciąganego, a kolejne starcia nie zawsze wnosiły coś nowego do historii. Wakui potrafił stworzyć efektowną scenę, po czym przez następne rozdziały utrzymywać bohaterów w podobnej sytuacji. W trzydziestej części wreszcie czuć, że wydarzenia prowadzą do konkretnego rozstrzygnięcia. Walka ma wyraźny ciężar emocjonalny, ponieważ pomiędzy kolejnymi ciosami powracają wspomnienia, dawne relacje i pytania o to, kiedy Mikey zaczął tracić kontrolę nad własnym życiem.
Szczególnie istotne okazuje się jego dzieciństwo. Wcześniej znaliśmy wiele tragicznych wydarzeń z życia Mikeya, ale dopiero teraz otrzymujemy szerszy obraz tego, jak mocno jego los został związany z ingerencją w przeszłość. Historia Shinichira zmienia sposób patrzenia na całą serię. Starszy brat Mikeya nie jest już wyłącznie ważną postacią ze wspomnień, kimś, kogo śmierć wpłynęła na późniejsze decyzje pozostałych bohaterów. Okazuje się człowiekiem, którego desperacka próba ocalenia najbliższej osoby uruchomiła konsekwencje wykraczające daleko poza jego własne życie. Oryginalna linia czasu należy do najbardziej przygnębiających fragmentów finału. Mikey nie poznaje w niej ludzi, których przyjaźnie później zdefiniują jego życie. Nie powstaje Toman w znanej nam postaci, a Shinichiro zostaje zmuszony do funkcjonowania w rzeczywistości, w której przyszłość młodszego brata wygląda zupełnie inaczej. Jego poświęcenie, rozpacz i determinacja pokazują, że podróże w czasie nie zaczęły się od Takemichiego. Ten ostatni przez większość serii próbował naprawiać skutki zdarzeń, których prawdziwego początku nie znał.
To odkrycie podoba mi się bardziej niż sama mechanika nadprzyrodzonych zdolności. Shinichiro działa z tego samego powodu co Takemichi. Nie potrafi pogodzić się z utratą bliskiej osoby i jest gotowy zrobić niemal wszystko, żeby zmienić jej los. Wakui tworzy więc interesującą paralelę pomiędzy dwoma bohaterami, których dzieli wiele, ale łączy rozpaczliwa odmowa zaakceptowania tragedii. Takemichi przez lata wierzył, że jego misja jest wyjątkowa, tymczasem okazuje się częścią znacznie dłuższego łańcucha prób naprawiania przeszłości. Każda z nich wyrasta z miłości, ale żadna nie pozostaje bez konsekwencji.
W tym miejscu Tokyo Revengers staje się opowieścią o bardzo przewrotnym rodzaju odpowiedzialności. Shinichiro chce ocalić Mikeya, lecz jego decyzja wpływa na życie wielu innych ludzi. Takemichi pragnie uratować Hinatę, a z czasem odkrywa, że każda zmiana może doprowadzić do kolejnych tragedii. Bohaterowie działają z dobrych pobudek, ale nie mają kontroli nad wszystkimi skutkami własnych wyborów. Właśnie dlatego podróże w czasie przez większość serii były tak interesujące. Nie stanowiły prostego sposobu na usunięcie problemu. Przypominały raczej grę, w której każda poprawka mogła zepsuć coś, czego wcześniej udało się nie zauważyć. Mam jednak mieszane uczucia wobec wyjaśnienia samego pochodzenia zdolności oraz mrocznych impulsów Mikeya. Z jednej strony Wakui przygotowywał grunt pod ujawnienie kolejnych tajemnic, a historia Shinichira pozwala uporządkować wiele wydarzeń. Z drugiej mechanika nadprzyrodzonego przekleństwa okazuje się mniej przekonująca niż emocjonalne konsekwencje jego istnienia. Przez długi czas mrok Mikeya można było interpretować jako rezultat strat, samotności, przemocy i niemożności poradzenia sobie z własnymi uczuciami. Kiedy otrzymuje dodatkowe, fantastyczne uzasadnienie, część tej psychologicznej niejednoznaczności znika.
Nie chodzi o to, że podróże w czasie powinny mieć naukowe wyjaśnienie. Seria od początku opierała się na założeniu niemożliwym do pogodzenia z rzeczywistością, więc nie oczekiwałam nagle szczegółowego wykładu o prawach fizyki. Problem polega na czymś innym. Wakui przez wiele tomów budował konflikty oparte na charakterach, traumach i decyzjach bohaterów, a w finale część odpowiedzialności przenosi na nadprzyrodzoną siłę. Dzięki temu łatwiej zrozumieć zachowanie Mikeya, ale jednocześnie trudniej ocenić, gdzie kończy się wpływ przekleństwa, a zaczynają jego własne wybory.
Mimo tych wątpliwości trzydziesty tom działa bardzo dobrze jako emocjonalne przygotowanie do zakończenia. Wreszcie otrzymujemy odpowiedzi na pytania, które przez długi czas pozostawały otwarte, a relacja Takemichiego i Mikeya wraca na pierwszy plan. Podoba mi się również, że Wakui nie zapomina o podstawowej cesze głównego bohatera. Takemichi nigdy nie był szczególnie inteligentnym strategiem ani człowiekiem posiadającym umiejętności pozwalające mu bez trudu zmieniać bieg wydarzeń. Popełniał błędy, płakał, przegrywał i wielokrotnie potrzebował pomocy innych. Jednak nawet wtedy, gdy wszystko wskazywało na porażkę, nie potrafił zrezygnować z człowieka, którego postanowił ocalić. W finale ta upartość zostaje doprowadzona do granic.
W trzydziestej pierwszej części Wakui musi natomiast zmierzyć się z zadaniem znacznie trudniejszym niż rozegranie ostatniego pojedynku. Powinien zakończyć historię, w której przez lata nagromadził ogromną liczbę tragedii, konfliktów i relacji. Każda kolejna linia czasu pozostawiła po sobie ludzi, którzy umierali, tracili przyjaciół, zdradzali się nawzajem albo podejmowali decyzje niemożliwe do cofnięcia. Zakończenie musiało więc odpowiedzieć nie tylko na pytanie, czy Takemichi uratuje Mikeya. Powinno również pokazać, co stanie się z całym światem zbudowanym wokół ich przyjaźni.
Wakui wybiera rozwiązanie najbardziej optymistyczne z możliwych. Takemichi i Mikey otrzymują szansę wspólnego działania, a nowa rzeczywistość pozwala uniknąć tragedii, które wcześniej wydawały się nieodwracalne. Bohaterowie, których śmierć stanowiła jedne z najbardziej bolesnych momentów serii, mogą wreszcie dorosnąć. Przyjaźnie, które kończyły się przemocą i zdradą, otrzymują możliwość przetrwania. Nawet ludzie znani z wyjątkowo okrutnych decyzji znajdują się na innych życiowych ścieżkach. Nie będę udawała, że widok tych postaci szczęśliwych nie sprawił mi przyjemności. Po tylu tomach trudno nie poczuć ulgi, kiedy okazuje się, że Draken, Emma, Baji, Shinichiro i pozostali mogą istnieć w świecie, który nie wymaga od nich kolejnych poświęceń. Szczególnie los Mikeya nabiera tutaj znaczenia. Przez ogromną część serii obserwowaliśmy chłopaka stopniowo tracącego wszystko, co mogło utrzymać go przy normalnym życiu. Ostateczna możliwość zobaczenia go jako szczęśliwego dorosłego człowieka jest emocjonalnie satysfakcjonująca, nawet jeśli droga do tego obrazu budzi moje zastrzeżenia.
Największy problem mam właśnie z tempem, w jakim Wakui przeprowadza ostatnią zmianę. Po dziesiątkach tomów poświęconych próbom naprawiania pojedynczych wydarzeń nagle otrzymujemy rzeczywistość, w której niemal wszystko układa się pomyślnie. Wcześniej ocalenie jednej osoby potrafiło wymagać ogromnego wysiłku i prowadzić do kolejnych katastrof. Teraz bohaterowie otrzymują możliwość uporządkowania losów całej grupy, a czytelnik ogląda przede wszystkim rezultat. Brakuje mi etapów pośrednich, konkretnych decyzji i sytuacji pokazujących, w jaki sposób udało się uniknąć wszystkich dawnych konfliktów.
Szczególnie widoczne staje się to przy postaciach takich jak Kisaki czy Hanma. Przez większość historii ich działania miały ogromny wpływ na tragedie dotykające pozostałych bohaterów. Nowa linia czasu pozwala zobaczyć ich w zupełnie innym świetle, ale Wakui nie poświęca wystarczająco dużo miejsca na pokazanie, co rzeczywiście doprowadziło do tej przemiany. Rozumiem zamysł. Autor chce podkreślić, że ludzie nie rodzą się skazani na określone role, a zmiana okoliczności może skierować ich życie na zupełnie inne tory. Tylko że przy tak ważnych bohaterach samo pokazanie szczęśliwego rezultatu wydaje mi się niewystarczające.
Podobny niedosyt dotyczy rozwoju postaci, który obserwowaliśmy przez poprzednie tomy. Chifuyu, Baji, Kazutora, Draken i wielu innych przechodziło przez doświadczenia kształtujące ich osobowości oraz wzajemne relacje. Niektóre z tych doświadczeń były bolesne, ale właśnie dzięki nim bohaterowie uczyli się odpowiedzialności, lojalności i ponoszenia konsekwencji własnych czynów. Jeśli nowa rzeczywistość usuwa wydarzenia prowadzące do tych przemian, pojawia się pytanie, czy pozostają dokładnie tymi samymi ludźmi, których zdążyliśmy pokochać. To dla mnie najtrudniejszy aspekt zakończenia. Oczywiście nie chciałabym, żeby bohaterowie cierpieli tylko dlatego, że ich tragedie były interesujące dla czytelnika. Jednak opowieść przez wiele lat przekonywała nas, że przeszłość ma znaczenie, a człowieka kształtuje również to, czego żałuje. Tymczasem finał pozwala usunąć znaczną część tych doświadczeń. Bohaterowie dostają lepsze życie, ale czytelnik musi zaakceptować, że niektóre relacje rozwijają się już poza jego wzrokiem. Nie zawsze wiadomo, czy ich obecna bliskość wynika z tych samych powodów co wcześniej.
Najbardziej żałuję, że Wakui nie przeznaczył na ostatnią część kilku dodatkowych rozdziałów. Nie potrzebowałam kolejnej wielkiej walki ani nowego przeciwnika. Chciałabym natomiast zobaczyć, jak Takemichi i Mikey wspólnie podejmują decyzje zmieniające losy pozostałych, w jaki sposób rozwiązują konflikty i jak stopniowo budują rzeczywistość, którą oglądamy na końcu. Wystarczyłoby kilka konkretnych scen, żeby szczęśliwy finał nie sprawiał wrażenia nagrody przyznanej wszystkim niemal jednocześnie. Sam pomysł jest zgodny z przesłaniem serii, ale jego realizacja pozostaje zbyt pośpieszna.
Szczególnie że Tokyo Revengers nigdy nie było historią wyłącznie o podróżach w czasie. Najważniejsze pozostawały przyjaźnie pomiędzy chłopakami, którzy często nie potrafili mówić o swoich emocjach inaczej niż przez walkę, lojalność wobec grupy i gotowość do narażania życia za innych. Wakui przedstawiał nastolatków zachowujących się momentami jak doświadczeni gangsterzy, choć przecież większość z nich była dziećmi, które dopiero uczyły się rozumieć własne uczucia. W tym tkwiła pewna przesada całej serii, ale również jej emocjonalna siła. Za kolejnymi bójkami i gangowymi konfliktami kryli się chłopcy rozpaczliwie potrzebujący bliskości, uznania i poczucia przynależności. Takemichi od początku wyróżniał się właśnie tym, że potrafił przyznać się do słabości. Płakał bez szczególnego skrępowania, bał się silniejszych przeciwników i często nie miał pojęcia, co powinien zrobić. Jednocześnie nie pozwalał, żeby strach ostatecznie decydował za niego. W świecie, w którym większość bohaterów budowała swoją pozycję dzięki sile i reputacji, jego upór wydawał się niemal absurdalny. Z czasem okazał się jednak cechą zdolną zmieniać ludzi wokół niego. Takemichi nie musiał stać się najlepszym wojownikiem. Wystarczyło, że nie odwracał się od tych, których inni uznali już za straconych.
Dlatego mimo wszystkich zastrzeżeń potrafię zaakceptować ostateczny kierunek zakończenia. Bohater, który przez całą serię odmawiał pogodzenia się z cudzą śmiercią, otrzymuje wreszcie możliwość ocalenia wszystkich. Byłoby dziwne, gdyby Wakui nagle postanowił udowodnić mu, że część ludzi po prostu musi zginąć, ponieważ tego wymaga dramaturgia. Tokyo Revengers od początku opierało się na przekonaniu, że warto walczyć nawet wtedy, gdy kolejne próby kończą się porażką. Szczęśliwy finał nie jest więc całkowitym zaprzeczeniem wcześniejszej historii. Problem polega na tym, że przychodzi zbyt łatwo w stosunku do wszystkiego, co go poprzedzało.
W ostatnich rozdziałach szczególnie ważna okazuje się obecność Chifuyu. To jeden z bohaterów, którzy przez lata stanowili dla Takemichiego najpewniejsze oparcie. Ich przyjaźń rozwijała się nie dzięki spektakularnym deklaracjom, lecz poprzez kolejne sytuacje, w których mogli na sobie polegać. Chifuyu wierzył w Takemichiego nawet wtedy, gdy jego plany wyglądały na całkowicie niedorzeczne, a wspólne doświadczenia uczyniły z nich duet trudny do zastąpienia. Oddanie mu głosu w finałowej części jest więc decyzją, którą bardzo doceniam. Pozwala spojrzeć na całą drogę Takemichiego oczami kogoś, kto najlepiej rozumie, ile kosztowało go doprowadzenie wszystkich do tego momentu.
Wizualnie oba tomy również dobrze pokazują mocne strony Wakui. Podczas konfrontacji Mikeya i Takemichiego autor korzysta z dynamicznych kadrów, mocnych zbliżeń twarzy i wyrazistych kontrastów pomiędzy ruchem a chwilami emocjonalnego zatrzymania. Postacie często są poobijane, zmęczone i ledwo utrzymują się na nogach, ale ich spojrzenia potrafią powiedzieć więcej niż kolejne deklaracje. Wakui nigdy nie był rysownikiem, którego największą zaletą pozostawała anatomiczna precyzja. Jego bohaterowie bywają przesadnie wystylizowani, proporcje czasami ustępują ekspresji, a fryzury i stroje zdają się posiadać własne prawa fizyki. W scenach o dużym napięciu emocjonalnym taki styl jednak działa.
Znacznie ciekawszy od samej choreografii walk wydaje mi się sposób pokazywania Mikeya. Przez większość serii jego twarz potrafiła przechodzić od dziecięcej beztroski do niemal całkowitej pustki. W finałowych rozdziałach Wakui wykorzystuje tę umiejętność, żeby podkreślić rozpad człowieka, który nie potrafi już poradzić sobie z własnym cierpieniem. Takemichi wygląda przy nim znacznie mniej imponująco, często wręcz żałośnie, ale właśnie ten kontrast jest potrzebny. Jeden bohater posiada ogromną siłę, a mimo to nie potrafi ocalić samego siebie. Drugi nieustannie przegrywa fizyczne starcia, lecz nadal znajduje powód, żeby wstać.
W ostatnim tomie zmienia się również atmosfera ilustracji. Po długiej serii brutalnych konfrontacji, ciemnych emocji i tragicznych wspomnień pojawia się więcej spokoju. Wakui pozwala bohaterom istnieć poza walką, a ich dorosłe wersje stają się symbolicznym potwierdzeniem, że przyszłość nie musi już oznaczać kolejnej katastrofy. Oglądanie ich razem ma szczególny urok, ponieważ czytelnik pamięta wszystkie wcześniejsze wersje wydarzeń, w których podobne spotkanie było niemożliwe. Jednocześnie właśnie w tych spokojniejszych scenach najmocniej odczuwam brak czasu poświęconego na rozwinięcie nowej rzeczywistości. Pojedynczy kadr potrafi pięknie podsumować los bohatera, ale nie zastąpi opowieści o tym, jak do tego miejsca dotarł. Finał przypomina momentami album ze zdjęciami z życia, którego najważniejszych etapów nie mieliśmy okazji zobaczyć. Rozpoznajemy twarze, cieszymy się z ich obecności i domyślamy się szczęśliwych historii pomiędzy kolejnymi obrazami. Tylko że przez trzydzieści tomów Wakui przyzwyczajał nas do uczestniczenia w tych historiach, a nie wyłącznie oglądania ich rezultatów.
W przypadku Takemichiego i Hinaty zakończenie ma szczególnie wyraźny wymiar symboliczny. Cała seria rozpoczęła się od wiadomości o śmierci dziewczyny, która była pierwszą miłością głównego bohatera. To właśnie jej los sprawił, że Takemichi po raz pierwszy postanowił przestać uciekać przed odpowiedzialnością i spróbować zmienić własne życie. Później jego misja rozrosła się do rozmiarów, których początkowo nie mógł przewidzieć. Ratowanie Hinaty stało się ratowaniem kolejnych przyjaciół, a w końcu próbą przerwania całego łańcucha tragedii. Powrót do ich relacji w finale zamyka więc historię w sposób czytelny i emocjonalnie uzasadniony.
Nie mam jednak wrażenia, że ostatnie rozdziały rozwiązują wszystkie problemy narracyjne serii. Wakui przez lata mnożył linie czasu, konflikty i zależności pomiędzy bohaterami, a niektóre z nich wymagałyby znacznie dokładniejszego uporządkowania. Nadprzyrodzone reguły pozostają momentami wygodne przede wszystkim dla autora, a finałowa możliwość naprawienia niemal wszystkiego osłabia poczucie nieodwracalności wcześniejszych wydarzeń. Można oczywiście powiedzieć, że ostatecznie liczą się emocje, ale nie chciałabym całkowicie zwalniać fabuły z obowiązku zachowania własnej logiki.
Właśnie dlatego trzydziesty tom oceniam wyżej niż trzydziesty pierwszy. Pierwszy daje długo oczekiwaną konfrontację, rozwija historię Shinichira i pozwala lepiej zrozumieć źródło tragedii Mikeya. Odpowiedzi nie zawsze są idealne, ale mają odpowiednią wagę i potrafią zmienić sposób patrzenia na wcześniejsze wydarzenia. Drugi przynosi satysfakcję przede wszystkim emocjonalną. Cieszę się z losów bohaterów, lecz mam poczucie, że Wakui chciał jak najszybciej doprowadzić ich do szczęścia, zamiast pozwolić czytelnikowi uczestniczyć w ostatnim etapie tej drogi.
Nie zmienia to faktu, że Tokyo Revengers pozostaje dla mnie serią, której największą wartością są postacie. Nie wszystkie wątki zostały poprowadzone równie dobrze, nie każda walka była potrzebna, a niektóre zwroty wydarzeń wymagały naprawdę dużej wyrozumiałości. Mimo to Wakui stworzył bohaterów, o których los trudno było pozostać obojętnym. Chifuyu, Baji, Draken, Mikey, Kazutora czy Mitsuya nie potrzebowali idealnie skonstruowanej fabuły, żeby wzbudzać emocje. Ich przyjaźnie, konflikty i osobiste tragedie potrafiły angażować nawet wtedy, gdy kolejne podróże w czasie zaczynały przypominać coraz bardziej skomplikowaną próbę naprawienia rzeczywistości.
Po zamknięciu trzydziestego pierwszego tomu mam więc poczucie jednoczesnej ulgi i niedosytu. Cieszę się, że Takemichi wreszcie przestaje przegrywać z przyszłością, ale żałuję, że ostatnie zwycięstwo nie zostało rozpisane z taką cierpliwością jak wcześniejsze porażki. Wakui dał swoim bohaterom zakończenie, na które zasługiwali jako ludzie, choć niekoniecznie takie, na jakie zasługiwała opowieść pod względem konstrukcji. To różnica, której nie potrafię całkowicie zignorować. A jednak trudno mi patrzeć na ostatnie kadry wyłącznie przez pryzmat fabularnych niedociągnięć. Przez trzydzieści jeden tomów Takemichi próbował udowodnić, że człowieka nie trzeba skreślać tylko dlatego, że jego los wydaje się przesądzony. Wciąż wracał, choć pamiętał każdą porażkę i wiedział, ile może stracić. W finale wreszcie dostaje świat, w którym nie musi już nikogo ratować. I chyba właśnie tego najbardziej chciałam dla niego od samego początku: żeby pewnego dnia mógł spotkać wszystkich przyjaciół, nie zastanawiając się, który z nich tym razem nie dożyje jutra.

