Harlow Donne potrafi odczytywać ślady ludzi żyjących przed tysiącami lat, ale znacznie gorzej radzi sobie z rozumieniem tych, którzy mieszkają z nim pod jednym dachem. To dość paskudna ironia, szczególnie kiedy całe zawodowe życie poświęciło się interpretowaniu cudzych słów, intencji i zachowań. Kanadyjski badacz starożytności otrzymuje szansę, na którą czekał od dawna. W zbiorach oksfordzkiej Biblioteki Bodlejańskiej znajdują się nieznane fragmenty papirusów, mogące okazać się przełomowym odkryciem. Harlow wyjeżdża więc do Anglii, pozostawiając żonę i córkę Helen. Wie, że jego małżeństwo może tego nie przetrwać. Mimo wszystko jedzie. Trudno mu się dziwić, kiedy pomyśli się o perspektywie odkrycia zaginionego starożytnego eposu, ale jeszcze trudniej nie zauważyć, jak wygodnym usprawiedliwieniem dla własnych zaniedbań potrafi być wielka życiowa pasja.
Yann Martel, którego większość czytelników kojarzy przede wszystkim z Życiem Pi, postanowił napisać powieść wymagającą dość nietypowego sposobu czytania. Syn nikogo został podzielony na dwie równoległe opowieści, dosłownie rozdzielone na stronach książki poziomą linią. W górnej części znajduje się antyczny poemat, w dolnej komentarze i przypisy Harlowa, które z czasem przestają przypominać tradycyjny aparat naukowy. Zaczynają opowiadać o jego życiu, małżeństwie, córce i emocjach, z którymi nie potrafi sobie poradzić. Czytelnik może poruszać się między tymi tekstami na kilka sposobów. Czytać je równolegle, najpierw poznać epos, a dopiero później wrócić do komentarzy albo odwrócić kolejność. Każda metoda trochę inaczej rozkłada akcenty, choć moim zdaniem największy sens ma właśnie stopniowe przechodzenie między obiema historiami. Wtedy najlepiej widać, jak jeden tekst zaczyna niepostrzeżenie komentować drugi.
Odkryty przez Harlowa utwór otrzymuje tytuł Psoada, od imienia głównego bohatera, Psoasa z Midei. Człowieka pochodzącego z ludu, pozbawionego sławnego rodowodu, którego można nazwać Synem Nikogo. To ważny wybór, bo Martel świadomie przesuwa uwagę z wielkich bohaterów wojny trojańskiej na kogoś, kto w tradycyjnym eposie prawdopodobnie pojawiłby się najwyżej jako jedno z nazwisk wymienionych podczas opisu bitwy. Homer pozostawił nam Achillesa, Hektora, Odyseusza i całe zastępy wojowników, których imiona przetrwały tysiąclecia. Ale przecież pod Troją ginęli również ludzie, którzy nie mieli szans na własną pieśń. Nie wszyscy byli synami królów, nie wszyscy walczyli o nieśmiertelną sławę. Większość zapewne chciała przede wszystkim przeżyć i wrócić do domu.
Psoas pozwala spojrzeć na tę wojnę z dużo mniej wygodnej perspektywy. Nie ma tutaj szczególnego powodu, żeby zachwycać się pięknem pojedynków czy wzniosłością wojennego honoru. Są głód, strach, zmęczenie, zabijanie i tęsknota. Martel nie zamienia jednak swojego bohatera w niewinną ofiarę wielkiej historii. Psoas potrafi okazywać współczucie, pomagać odrzuconemu towarzyszowi, ale sam również krzywdzi innych. Jest uczestnikiem wojny ze wszystkimi konsekwencjami tego położenia. I właśnie ta zwyczajność wydaje mi się najciekawsza. Człowiek nie musi być wyjątkowo odważny, okrutny ani szlachetny, żeby jego doświadczenia zasługiwały na opowiedzenie. Wystarczy, że znalazł się w sytuacji, która zmusiła go do podejmowania decyzji przekraczających jego możliwości.
Martel prowadzi tutaj wyraźną rozmowę z Iliadą i Odyseją. Korzysta z tradycji eposu, jego rytmu, powtórzeń i charakterystycznej podniosłości, ale jednocześnie próbuje podważyć nasze przyzwyczajenia dotyczące antycznych bohaterów. Nie odbiera im wielkości, raczej przypomina, że wielkość zawsze ma swoją cenę, a płacą ją również ludzie, którzy nie trafią do żadnej legendy. Warto przy tym pamiętać, że Psoada jest literacką kreacją Martela, fikcyjnym poematem umieszczonym wewnątrz powieści. Cała zabawa polega na tym, że autor konstruuje tekst udający odzyskane świadectwo starożytności, a następnie pozwala swojemu bohaterowi obudować go naukowym komentarzem. Powstaje coś w rodzaju literackiego wykopaliska, którego autentyczność istnieje wyłącznie w świecie przedstawionym.
W tym miejscu pojawia się zresztą pewien paradoks. Harlow Donne otrzymuje możliwość przywrócenia pamięci człowiekowi zapomnianemu przez historię, podczas gdy sam coraz bardziej oddala się od własnej rodziny. Wydaje się, że rozumie Psoasa lepiej niż najbliższych. Potrafi godzinami rozważać znaczenie pojedynczego słowa, porównywać starożytne przekazy, analizować religijne odniesienia i objaśniać wydarzenia sprzed wieków. Kiedy jednak przychodzi do rozmowy z żoną czy córką, jego intelektualna sprawność niekoniecznie okazuje się pomocna. Można doskonale znać język Homera i nadal nie wiedzieć, co powiedzieć własnemu dziecku.
Najciekawsze jest to, że Martel nie przedstawia Harlowa jako człowieka pozbawionego uczuć. Przeciwnie, jego przywiązanie do Helen jest istotnym elementem powieści. Problem tkwi w tym, że uczucia nie zawsze przekładają się na obecność. Harlow może kochać córkę, tęsknić za nią, poświęcać jej swoje myśli, a nawet zadedykować jej całe odkrycie. Wszystko to pozostaje jednak czymś innym niż zwyczajne bycie obok. Jest w tym sporo niewygodnej prawdy o ludziach pochłoniętych pracą, którzy potrafią uzasadnić niemal każdą nieobecność koniecznością dokończenia ważnego projektu. Jeszcze jeden wyjazd, jeszcze kilka tygodni, jeszcze jedna szansa, której nie można zmarnować. Rodzina ma poczekać, bo przecież kiedyś nadejdzie odpowiedni moment.
Nie jestem pewien, czy Harlow budzi we mnie szczególną sympatię. Jego ambicja bywa męcząca, a sposób, w jaki podporządkowuje życie zawodowemu spełnieniu, trudno zaakceptować bez zastrzeżeń. Zarazem Martel pozostawia mu wystarczająco dużo człowieczeństwa, żeby nie sprowadzać go do prostego przykładu złego ojca. Harlow nie jest przecież jedyną osobą, która nie potrafi pogodzić własnych pragnień z odpowiedzialnością wobec innych. Różnica polega na skali jego ambicji. Odkrycie zaginionego eposu brzmi znacznie bardziej imponująco niż kolejne nadgodziny w biurze, choć dla dziecka konsekwencje nieobecności mogą być podobne. Bardzo podoba mi się sposób wykorzystania przypisów. Zwykle traktujemy je jako coś pomocniczego, umieszczonego poza właściwą opowieścią. Mają wyjaśniać trudniejsze pojęcia, wskazywać źródła, porządkować wiedzę. Martel stopniowo odwraca tę hierarchię. Komentarz zaczyna żyć własnym życiem, a naukowa interpretacja przeradza się w osobiste wyznanie. Harlow, który miał objaśniać cudzy tekst, coraz częściej opowiada o sobie. W rezultacie czytelnik zaczyna zastanawiać się, która z tych dwóch historii jest właściwie ważniejsza. Starożytna pieśń o człowieku próbującym przetrwać wojnę czy współczesna opowieść o ojcu, który nie potrafił odpowiednio zadbać o własną rodzinę?
Oczywiście ta konstrukcja wymaga cierpliwości. Nie jest to książka, którą czyta się zupełnie bez wysiłku, zwłaszcza na początku. Trzeba przyzwyczaić się do podziału stron, rytmu eposu i zmieniającego się charakteru komentarzy. Czasami można odnieść wrażenie, że Martel jest tak zadowolony z własnego literackiego eksperymentu, iż nie zawsze dostrzega jego ograniczenia. Fragmenty antyczne bywają rozwlekłe, a intelektualna gra z tradycją Homera może chwilami przesłaniać emocjonalny sens opowieści. Nie każda część Psoady angażuje równie mocno. Zdarzało mi się znacznie bardziej interesować tym, co Harlow ma do powiedzenia o swoim życiu, niż kolejnym fragmentem starożytnego poematu.
Mam również pewien niedosyt związany z psychologicznym przedstawieniem relacji Harlowa i Helen. Skoro więź ojca z córką stanowi jeden z najważniejszych elementów powieści, chciałoby się czasami dostać więcej przestrzeni dla samej Helen, jej doświadczeń i sposobu postrzegania ojca. Otrzymujemy przede wszystkim opowieść filtrowaną przez świadomość człowieka, który próbuje zrozumieć własne błędy. To oczywiście świadomy wybór narracyjny, ale niesie ze sobą ryzyko. Córka może zacząć funkcjonować bardziej jako adresatka wielkiego wyznania niż pełnoprawna uczestniczka rodzinnego dramatu. A przecież historia opowiedziana przez osobę, która zawiodła, nigdy nie będzie dokładnie tym samym, co historia człowieka, który musiał ponosić konsekwencje jej wyborów. Z drugiej strony właśnie ta jednostronność dobrze pasuje do formy książki. Harlow jest tłumaczem, interpretatorem, człowiekiem zawodowo zajmującym się nadawaniem znaczenia cudzym słowom. Nie potrafi jednak oddać głosu wszystkim uczestnikom własnej historii. Może jedynie pisać, wyjaśniać, wspominać i próbować zrozumieć to, co już się wydarzyło. Przypisy stają się więc czymś w rodzaju spóźnionej rozmowy. Pytanie, czy podobna rozmowa może jeszcze cokolwiek naprawić, pozostaje znacznie trudniejsze niż odczytanie starożytnego papirusu.
Martel lubi wielkie tematy i nie zamierza tego ukrywać. Wojna, miłość, śmierć, pamięć, religia, ambicja, poczucie winy, odpowiedzialność za innych. Momentami można poczuć, że autor chciałby zmieścić w tej jednej książce niemal całe ludzkie doświadczenie. Nie zawsze wychodzi mu to na dobre. Niektóre refleksje są zbyt wyraźnie podkreślone, a podobieństwa między antycznym i współczesnym światem bywają przedstawiane z taką konsekwencją, że czytelnikowi pozostaje niewiele miejsca na własne odkrycia. Zdecydowanie wolę te fragmenty, w których Martel pozwala obu historiom istnieć obok siebie bez natychmiastowego tłumaczenia, co je łączy. Bo przecież nie trzeba wielkiej filozoficznej deklaracji, żeby dostrzec podobieństwo między żołnierzem tęskniącym za domem a ojcem, który sam zdecydował się ten dom opuścić. W obu przypadkach pojawia się pragnienie powrotu, ale jego znaczenie jest zupełnie inne. Psoas zostaje wciągnięty w rzeczywistość wojny, podczas gdy Harlow podejmuje decyzję wynikającą z własnych ambicji. Ich doświadczenia nie są równoważne. I dobrze, że powieść pozwala dostrzec również tę różnicę. Zbyt łatwo byłoby uznać, że wszystkie ludzkie cierpienia są takie same, skoro można opisać je podobnymi słowami.
Interesujący pozostaje też sam problem opowiadania historii. Harlow odkrywa tekst, którego bohater przez wieki nie miał własnego miejsca w zbiorowej pamięci. Dzięki jego pracy Psoas zostaje niejako przywrócony światu. Jednocześnie uczony próbuje poprzez ten sam tekst ocalić coś ze swojej prywatnej przeszłości. Martel stawia więc pytanie o to, dlaczego właściwie opowiadamy. Żeby inni nas zapamiętali? Żeby uporządkować własne doświadczenia? A może dlatego, że łatwiej napisać o bólu, niż porozmawiać z człowiekiem, któremu go zadaliśmy? W tym sensie Syn nikogo jest powieścią znacznie bardziej gorzką, niż sugerowałby sam pomysł odkrycia zaginionego eposu. Harlow dostaje szansę zapisania się w historii literatury, ale jego prywatne życie nie poddaje się podobnym kategoriom sukcesu. Nie można przełożyć rozpadającego się małżeństwa na język naukowego osiągnięcia. Nie da się również uzupełnić straconego czasu z córką odpowiednio obszernym przypisem. Można jedynie spróbować wyjaśnić, co się stało, choć wyjaśnienie nie jest jeszcze usprawiedliwieniem.
Nie uważam Syna nikogo za powieść idealną. Bywa nierówna, chwilami nadmiernie zapatrzona we własną konstrukcję, a jej emocjonalny wymiar nie zawsze dorównuje intelektualnym ambicjom. Mimo wszystko wolę podobne eksperymenty od książek, które od początku do końca zachowują się dokładnie tak, jak można było przewidzieć. Martel przynajmniej próbuje wykorzystać samą formę powieści do opowiedzenia czegoś, czego nie dałoby się równie łatwo przedstawić tradycyjną narracją. Podział strony staje się tutaj podziałem uwagi, życia i pamięci. Dwa teksty zajmują tę samą przestrzeń, ale żaden nie potrafi całkowicie zastąpić drugiego. I chyba najbardziej przewrotne jest to, że tytułowy Syn Nikogo wcale nie okazuje się postacią najmniej ważną. Psoas, zwykły człowiek uwikłany w wojnę trojańską, otrzymuje własną pieśń, choć nie należał do świata wielkich bohaterów. Harlow, człowiek wykształcony, ambitny i marzący o trwałym miejscu w historii, zostaje natomiast zmuszony do rozliczenia się z czymś znacznie bardziej przyziemnym. Z własną nieobecnością. Można poświęcić całe życie na odnalezienie słów człowieka sprzed trzech tysięcy lat. Gorzej, kiedy przy okazji zabraknie czasu, żeby wysłuchać własnej córki.

