RECENZJA: Świeca szeptuchy | Nie każdą świecę warto zapalać

Świeca zwykle daje światło. U Pauliny Ziarko jej zapalenie może być równie rozsądne jak uchylenie drzwi komuś, kto od kilku godzin stoi po drugiej stronie i nie odpowiada na pytanie, czego chce. W Świecy szeptuchy ogień ma znaczenie rytualne, ochronne i groźne jednocześnie, a zgaszenie płomienia nie oznacza po prostu ciemności w pokoju. Właśnie ten prosty pomysł najlepiej ustawia całą historię, bo autorka bierze coś zwyczajnego i obciąża to znaczeniem wystarczającym, żeby później patrzeć podejrzliwie na każdy knot.

Podlasie Ziarko nie jest folklorystyczną pocztówką z szeptuchą jako ekscentryczną staruszką leczącą uroki i znającą właściwości każdego ziela. Tutaj szeptuchy mają znacznie bardziej niepokojące oblicze, a granica między osobą chroniącą przed złem i kimś należącym do tego samego mroku robi się niewygodnie cienka. Pojawiają się Cztery Siostry Zagłady, Tomira, Łękomira, Niedomira i Czębira, dawne zobowiązania, rytuały oraz ludzie, którzy niekoniecznie chcą wyjaśniać przybyszowi, dlaczego pewne rzeczy lepiej zostawić w spokoju. Najciekawsze jest właśnie odwrócenie znajomego wizerunku szeptuchy: nie wiadomo już, czy należy szukać u niej ratunku, czy przed nią uciekać.

Bohater trafia do niewielkiej miejscowości w związku z serią zaginięć i szybko zaczyna grzebać tam, gdzie miejscowi najwyraźniej woleliby pozostawić ziemię nietkniętą. Ziarko dobrze wykorzystuje klasyczny dla folk horroru układ obcego wchodzącego w zamkniętą społeczność. Szepty, półprawdy, niechęć mieszkańców i kolejne rytuały stopniowo odbierają mu możliwość łatwego oddzielenia przesądu od rzeczywistego zagrożenia. Samo Podlasie jest tu mniej konkretną geograficzną przestrzenią, a bardziej miejscem, gdzie stare reguły nigdy całkowicie nie ustąpiły nowym. I kiedy historia pozostaje właśnie w takim zawieszeniu, działa najlepiej.

Problem w tym, że Świeca szeptuchy chwilami zbyt dużo mówi o tym, co powinna pozwolić czytelnikowi poczuć. Pomysłów nie brakuje, obrazy bywają bardzo dobre, a poszczególne sceny łatwo wyobrazić sobie niemal filmowo, lecz napięcie nie zawsze nadąża za wizualnością. Ziarko częściej pokazuje mi coś, co powinno być przerażające, niż rzeczywiście sprawia, że zaczynam się tego bać. Dialogi i wyjaśnienia potrafią rozładować moment, który prosił się o dłuższe pozostawienie w niedopowiedzeniu. Folk horror szczególnie potrzebuje ciszy, niepewności i miejsca na własną paranoję czytelnika. Tutaj czasem tę przestrzeń wypełnia zwyczajnie za dużo słów.

Najbardziej szkoda właśnie tego, bo fundament jest naprawdę wdzięczny. Świece o różnych znaczeniach, istoty związane z lokalnymi wierzeniami, pytanie o to, kto naprawdę jest potworem, oraz pomysł ochrony, która może bardzo łatwo przeistoczyć się w przekleństwo, mogłyby zbudować znacznie bardziej duszną historię. Ziarko ma też dobre wyczucie szybkiej narracji. Książkę czyta się sprawnie, sceny zmieniają się bez większych przestojów, a fabuła nie rozłazi się w dziesiątki pobocznych tropów. Tyle że ta szybkość działa obosiecznie. Moment, który powinien jeszcze chwilę poboleć albo niepokoić, czasem już ustępuje następnemu. Zostaje obraz, ale niekoniecznie emocjonalny ślad.

Niezbyt szczęśliwie wypada też początek wykorzystujący formę wpisu z mediów społecznościowych, jeśli wydanie rzeczywiście nie odcina go wystarczająco czytelnie od dalszej narracji. Sam zabieg ma sens, bo streszczający, potoczny styl pasuje do internetowego zapisu wydarzeń, ale bez wyraźnego sygnału łatwo przez chwilę pomyśleć, że cała książka będzie napisana właśnie w ten sposób. To drobiazg redakcyjny, lecz przy pierwszych stronach szczególnie istotny, bo czytelnik dopiero ustala, jakim językiem ta historia zamierza z nim rozmawiać.

Świeca szeptuchy pozostaje więc przyzwoitym folk horrorem z naprawdę dobrym rdzeniem i bardziej złowrogim podejściem do szeptuch niż sympatyczne przedstawienia znane z wielu współczesnych historii słowiańskich. Nie wszystko wywołuje taki lęk, na jaki zasługują pomysły autorki, a nadmiar tłumaczenia miejscami odbiera grozie powietrze. Mimo tego jest tu kilka obrazów i motywów, które pracują jeszcze po zamknięciu książki. Zwłaszcza świeca, która powinna chronić, dopóki ktoś albo coś nie zdecyduje się ją zgasić. Po tej historii największym problemem nie jest już ciemność. Problem zaczyna się wtedy, gdy orientujesz się, że ktoś musiał podejść do płomienia wystarczająco blisko, żeby go zdmuchnąć.