RECENZJA: Ziemia słodkiej wieczności | Harper Lee przed staniem się legendą

Najciekawsze w Ziemi słodkiej wieczności nie jest to, że otrzymujemy nowe teksty Harper Lee. Najciekawsze jest to, że możemy zobaczyć pisarkę jeszcze zanim stała się Harper Lee od Zabić drozda. Nie jako pomnik amerykańskiej literatury, nie jako autorkę jednej z najważniejszych powieści XX wieku, ale jako młodą kobietę, która dopiero szuka własnego głosu, testuje pomysły, obserwuje ludzi i zapisuje świat, zanim jeszcze ktoś powiedział jej, że właśnie w tych obserwacjach kryje się materiał na coś wielkiego. Ten zbiór jest więc bardziej zaglądaniem do warsztatu niż odkrywaniem zaginionego arcydzieła. 

I właśnie z takim nastawieniem najlepiej do niego podejść. Ziemia słodkiej wieczności łączy niepublikowane wcześniej opowiadania z esejami i tekstami publicystycznymi powstałymi na różnych etapach życia Lee. Nie tworzą one jednolitej książki w klasycznym znaczeniu. Różnią się formą, stopniem dopracowania i tematem, a część z nich sprawia wrażenie szkiców, które nigdy nie miały funkcjonować obok siebie. Można to uznać za wadę, ale można też potraktować jako najważniejszą wartość zbioru. Dostajemy materiał nierówny, lecz przez to zaskakująco ludzki.

W opowiadaniach szczególnie wyraźnie widać, jak wiele elementów później kojarzonych z Zabić drozda istniało w wyobraźni Harper Lee już wcześniej. Wracają małe społeczności Południa, dziecięca perspektywa, rodzinne napięcia, miejscowe obyczaje i pytania o to, gdzie przebiega granica między tym, co przyjęte, a tym, co słuszne. Nie są to jednak gotowe miniatury zapowiadające wielką powieść. Czasami to bardziej scenki, obserwacje albo próby uchwycenia konkretnego charakteru i sytuacji.

To bardzo ciekawe doświadczenie, bo pozwala zobaczyć rozwój autorki niemal od środka. Nie wszystko jest jeszcze precyzyjnie skonstruowane. Część opowiadań kończy się zanim naprawdę zdąży się rozwinąć, inne zmierzają w kilka stron naraz, a niektóre zostawiają po sobie przede wszystkim atmosferę. Widać jednak coś ważniejszego niż techniczną perfekcję. Lee już wtedy potrafiła obserwować ludzi bez upraszczania ich do jednej cechy. Jej bohaterowie bywają śmieszni, drażniący, próżni, ciepli albo zwyczajnie pogubieni. Autorka ma do nich sporo czułości, ale nie oznacza to pobłażliwości. Potrafi dostrzec absurd małomiasteczkowych zachowań, klasowe przyzwyczajenia i konserwatyzm swoich postaci, a następnie opowiedzieć o nich bez potrzeby zamieniania każdego tekstu w moralitet. To właśnie ta umiejętność później stanie się jednym z najmocniejszych elementów Zabić drozda.

Szczególnie dobrze wypadają teksty, w których Lee wraca do Alabamy. Małe miasteczka i rodzinne środowisko nie są u niej ani idealizowane, ani przedstawiane wyłącznie jako źródło opresji. Widać jednocześnie przywiązanie i irytację. Autorka zna zasady tego świata, rozumie jego rytuały i język, ale potrafi też zauważyć, jak łatwo zwyczaj zamienia się w wymówkę dla społecznej niesprawiedliwości. To spojrzenie jest ważne, bo późniejszy obraz Południa w jej twórczości nie wziął się z intelektualnego dystansu. Lee pisała o miejscu, z którego sama pochodziła i które znała bardzo dobrze. W Ziemi słodkiej wieczności czuć jeszcze mocniej, że nie jest obserwatorką stojącą obok. To świat, który ją ukształtował, irytował, bawił i zmuszał do zadawania pytań.

Zupełnie inaczej wypadają teksty nowojorskie. Tutaj pojawia się Harper Lee wyrwana z dobrze znanego kontekstu i wrzucona do miasta, które oferuje anonimowość, różnorodność i inną skalę życia. Restauracje, kina i codzienne spotkania Manhattanu pokazują inną stronę jej wrażliwości. Nadal interesują ją przede wszystkim ludzie, ale obserwacja staje się mniej rodzinna, a bardziej reporterska. Te fragmenty najbardziej przypominają mi kogoś, kto przygląda się nowemu miejscu i próbuje zapisać jego rytm, zanim przestanie być dla niego nowością. Nie zawsze prowadzi to do zamkniętej historii, ale właśnie dzięki temu teksty mają w sobie energię pierwszego kontaktu. Lee patrzy uważnie, wychwytuje drobne zachowania i potrafi z nich zbudować cały obraz społecznej sytuacji.

Niektóre opowiadania mogą rozczarować osoby oczekujące dopracowanej prozy na poziomie Zabić drozda. To zwyczajnie inny etap twórczości. Są tutaj szkice, próby i teksty, które najprawdopodobniej przy dalszej pracy zmieniłyby się bardzo mocno. W kilku miejscach ma się wręcz poczucie czytania pierwszej wersji czegoś, co dopiero szuka właściwej formy. Dla mnie nie jest to jednak problem. Nie traktuję Ziemi słodkiej wieczności jako trzeciej pełnoprawnej książki Harper Lee, którą należy postawić obok Zabić drozda i Idź, postaw wartownika. To raczej archiwum głosu. Miejsce, w którym można zobaczyć, jak autorka dochodziła do sposobu pisania, z którym później została utożsamiona.

Jeszcze ciekawiej robi się w esejach. Tutaj Lee jest bardziej bezpośrednia. Nie musi chować własnych poglądów za bohaterami i fabułą, dlatego znacznie wyraźniej ujawnia się jej sposób myślenia o równości, polityce, twórczości, miłości i życiu publicznym. To nie są teksty programowe napisane językiem manifestu. Lee nadal pozostaje obserwatorką, która chętniej zaczyna od konkretnego doświadczenia niż od wielkiej tezy.

To właśnie eseje pokazują również jej poczucie humoru. Harper Lee bardzo często bywa pamiętana wyłącznie jako autorka poważnej powieści o rasizmie i niesprawiedliwości. Tymczasem w krótszych formach potrafi być ironiczna, kąśliwa i bardzo zabawna. Ma dobre ucho do absurdu i wyjątkowo sprawnie wychwytuje sytuacje, w których ludzie sami zdradzają własną śmieszność. Ten humor jest jednak najlepszy wtedy, gdy nie zostaje odłączony od empatii. Lee może drwić z czyjegoś zachowania, ale rzadko odbiera człowiekowi całą godność. To ważna cecha jej pisarstwa. Nawet osoby prezentujące poglądy, które autorka ewidentnie odrzuca, pozostają ludźmi, a nie wyłącznie nośnikami złych idei.

W tekstach o społeczeństwie i polityce szczególnie mocno widać zainteresowanie sprzecznościami Ameryki. Lee potrafi pisać o kraju, który jednocześnie deklaruje przywiązanie do wolności i bardzo długo odmawia jej części własnych obywateli. Nie robi tego jednak wyłącznie z perspektywy wielkich wydarzeń historycznych. Bardziej interesuje ją to, jak ideologie przechodzą do codziennych zachowań, języka i relacji między ludźmi. Właśnie dlatego te teksty nadal mają znaczenie. Nie dlatego, że każda obserwacja Harper Lee zachowała pełną aktualność, ale dlatego, że mechanizm społecznej sprzeczności się nie starzeje. Człowiek potrafi deklarować jedną wartość i jednocześnie działać przeciwko niej, jeśli tylko pozwala mu na to tradycja, interes albo własna wygoda.

Bardzo dobrze wypadają także fragmenty dotyczące pisania i twórczego życia. W kontekście biografii Lee mają one dodatkowy ciężar, ponieważ wiadomo, jak niezwykła była jej literacka droga. Autorka stworzyła książkę, która odniosła gigantyczny sukces, a później właściwie zniknęła z publicznego życia literackiego. Dlatego każda uwaga o pracy twórczej automatycznie nabiera znaczenia większego, niż miałaby w przypadku pisarki z kilkunastoma powieściami na koncie. Szczególnie poruszająca jest historia wsparcia, które pozwoliło jej przez pewien czas skupić się wyłącznie na pisaniu. To drobny biograficzny szczegół, ale mówi bardzo wiele o całej drodze do powstania Zabić drozda. Wielkie książki nie rodzą się wyłącznie z talentu. Potrzebują czasu, możliwości popełniania błędów i ludzi, którzy uwierzą w autora zanim pojawi się dowód, że było warto. W tym kontekście Ziemia słodkiej wieczności może być bardzo ciekawą książką również dla osób piszących. Pokazuje coś, o czym łatwo zapominać, kiedy patrzymy na gotowe arcydzieło. Harper Lee również pisała teksty nierówne. Testowała postacie, sytuacje i formy. Nie każda próba była czymś, co należało natychmiast drukować.

To chyba najzdrowszy sposób patrzenia na ten zbiór. Nie jako na niespodziewanie odnalezione skarby, które dowodzą, że każda kartka zapisana przez wielką pisarkę musi być wielką literaturą. Część tych tekstów jest po prostu interesująca. Część bardzo dobra. Kilka ma wartość głównie dlatego, że znamy nazwisko ich autorki i wiemy, co później stworzyła. Nie widzę w tym nic złego. Przeciwnie, taka nierówność sprawia, że zbiór jest uczciwszy jako dokument twórczego procesu.

Trochę większy problem mam z kompozycją książki. Opowiadania, eseje, teksty wcześniej publikowane i materiały o bardzo różnym charakterze tworzą razem dość luźną całość. Momentami można odnieść wrażenie, że najważniejszym kryterium było po prostu zebranie wszystkiego, co udało się odnaleźć i co miało odpowiednią wartość wydawniczą. Nie wszystkie elementy są równie potrzebne. Niektóre materiały bardziej przypominają ciekawostki dla kompletystów niż teksty, do których chciałoby się później wracać. Zdarzają się fragmenty, przy których trudno pozbyć się myśli, że ich obecność wynika bardziej z nazwiska Harper Lee niż z samodzielnej siły literackiej.

To jednak nie zmienia faktu, że najlepsze teksty w zbiorze są bardzo dobre. Szczególnie tam, gdzie pojawia się charakterystyczny dla Lee balans pomiędzy humorem a moralnym niepokojem. Autorka potrafi rozpocząć od lekkiej anegdoty, a później niemal niezauważalnie przejść do czegoś znacznie poważniejszego. Jej humanizm nie polega na przekonaniu, że ludzie są z natury dobrzy. Wręcz przeciwnie, Lee świetnie widzi ich małość, uprzedzenia i zdolność do okrucieństwa. Nadal jednak interesuje ją możliwość zrozumienia drugiego człowieka. Nie po to, żeby wszystko usprawiedliwić, ale żeby nie sprowadzić świata do prostego podziału na osoby dobre i złe.

To podejście najmocniej łączy różne części Ziemi słodkiej wieczności. Niezależnie od tego, czy Lee opisuje Alabamę, Nowy Jork, rodzinę, politykę czy własne doświadczenia, cały czas wraca do pytania o odpowiedzialność jednostki. Co człowiek robi, kiedy otoczenie mówi mu, że nie powinien zadawać pytań? Jak zachowuje się, kiedy łatwiej byłoby dostosować się do większości? Ile z własnego życia naprawdę wybiera? W tym sensie zbiór dobrze uzupełnia zarówno Zabić drozda, jak i Idź, postaw wartownika. Nie wyjaśnia ich i nie powinien być traktowany jak klucz interpretacyjny, ale pozwala lepiej zobaczyć przestrzeń intelektualną, z której wyrastały. Tematy równości, moralnej niezależności i społecznego konformizmu nie pojawiły się u Lee przypadkiem. Wracała do nich w różnych formach przez lata.

Interesujące jest także spojrzenie na relację pisarki z Trumanem Capote’em. Sam fakt ich przyjaźni jest dobrze znany, ale krótsze teksty i kontekst biograficzny pomagają zobaczyć Lee jako część konkretnego środowiska literackiego, a nie samotną autorkę, która nagle napisała jedną wielką książkę. Jej twórczość rozwijała się w rozmowie z innymi ludźmi, doświadczeniami i kulturą swojej epoki. Dobrze, że zbiór posiada wprowadzenie, które porządkuje ten materiał. Bez kontekstu niektóre teksty mogłyby wydawać się bardziej przypadkowe, niż są w rzeczywistości. Wiedza o czasie ich powstania i miejscu w biografii Lee pozwala czytać je nie tylko jako osobne utwory, ale również jako fragmenty większej pisarskiej drogi.

Jednocześnie trzeba uważać, żeby nie czytać wszystkiego wyłącznie przez pryzmat Zabić drozda. To naturalna pokusa. W każdym dziecięcym bohaterze można zacząć szukać Skaut, w każdej postaci ojca Atticusa, a w każdej scenie z Południa materiału przygotowującego przyszłą powieść. Czasami takie podobieństwa rzeczywiście są widoczne, ale nie każdy tekst musi istnieć jako zapowiedź późniejszego arcydzieła. Najciekawsze fragmenty zbioru działają również bez tej wiedzy. Pokazują pisarkę, która posiada świetne ucho do dialogu, wyczucie charakteru i zdolność dostrzegania konfliktu moralnego w pozornie zwyczajnej sytuacji. Właśnie wtedy zapomina się, że czyta się archiwalne materiały odnalezione po latach, a zaczyna po prostu śledzić dobrą prozę.

Nie wszystkie teksty osiągają ten poziom i dobrze mieć tego świadomość przed lekturą. Kto sięgnie po Ziemię słodkiej wieczności oczekując kolejnej zwartej książki Harper Lee, prawdopodobnie będzie rozczarowany. To zdecydowanie bardziej propozycja dla osób zainteresowanych samą autorką niż dla czytelników szukających mocnej, samodzielnej historii. Nie oznacza to jednak, że trzeba być wielkim znawcą jej twórczości. Zbiór może równie dobrze działać jako pierwsze spotkanie z Lee, choć sama wybrałabym odwrotną kolejność. Znajomość Zabić drozda sprawia, że zauważanie ewolucji stylu i powracających tematów daje znacznie więcej satysfakcji.

Po kontrowersjach związanych z Idź, postaw wartownika łatwo również podchodzić do każdego kolejnego pośmiertnego wydania z nieufnością. I słusznie, bo granica między ratowaniem archiwum pisarki a komercyjnym wykorzystywaniem jej nazwiska bywa bardzo cienka. W przypadku Ziemi słodkiej wieczności przynajmniej charakter publikacji jest jasny. Nie próbuje się przedstawiać szkiców jako nowej powieści ani udawać, że mamy do czynienia z odnalezionym odpowiednikiem Zabić drozda. Największą wartością tej książki pozostaje możliwość zobaczenia procesu. Harper Lee nie zaczęła od arcydzieła. Zanim powstała powieść, którą czytały miliony ludzi, były krótkie historie, obserwacje, niedokończone pomysły i próby znalezienia odpowiedniego tonu. Świadomość tego nie odbiera niczego późniejszemu sukcesowi. Wręcz przeciwnie, pozwala lepiej zrozumieć, ile pracy kryje się za tekstem, który po latach wydaje się niemal oczywisty w swojej formie.

Podoba mi się również to, że zbiór komplikuje obraz samej Lee. Nie jest tu wyłącznie poważną komentatorką rasizmu ani nieśmiałą pustelniczką literatury. Potrafi być złośliwa, dowcipna, sentymentalna i niezwykle uważna. Ma własne sprzeczności, zmienia akcenty i nie zawsze pisze z jednakową siłą. Dzięki temu staje się mniej legendą, a bardziej człowiekiem. Ziemia słodkiej wieczności nie zmienia mojego spojrzenia na Zabić drozda i nie musi tego robić. Nie jest również książką, która nagle odsłania jakąś wielką tajemnicę dotyczącą Harper Lee. Jej wartość jest znacznie spokojniejsza. Pozwala spędzić kilka godzin z głosem, który znamy z jednej wyjątkowo ważnej powieści, ale tutaj słyszymy go w innych rejestrach i na różnych etapach rozwoju.

To zbiór nierówny, miejscami fragmentaryczny i zdecydowanie bardziej interesujący jako dokument twórczy niż jednolite dzieło literackie. Ma jednak sporo uroku, inteligencji i charakterystycznej dla Lee umiejętności patrzenia na ludzi jednocześnie krytycznie i z sympatią. Najlepsze teksty pokazują dokładnie to, co później uczyniło jej prozę tak rozpoznawalną. Jeśli Zabić drozda jest gotowym domem, Ziemia słodkiej wieczności pozwala zobaczyć porozrzucane wcześniej cegły, szkice pomieszczeń i pomysły, które ostatecznie do budynku nie trafiły. Nie wszystkie są piękne i nie wszystkie były potrzebne. Dzięki nim znacznie lepiej widać jednak, że wielka literatura nie powstaje nagle. Najpierw ktoś musi bardzo długo uczyć się patrzeć.

O autorze

Julia Gruszka

Editor

Zakochana w Japonii, kulturze i treściach Kraju Kwitnącej Wiśni, a oprócz tego magicznych światach i powieściach graficznych, poruszających problemy małe, duże.

Wyświetl wszystkie posty