Stephen King ma ten rodzaj dorobku, przy którym zwykła półka szybko przestaje wystarczać. Powieści, opowiadania, Richard Bachman, Mroczna Wieża, scenariusze, komiksy, teksty non fiction, dziesiątki ekranizacji, projekty niedoszłe do skutku, fikcyjne miasteczka, powracające motywy i cała historia człowieka, który od dekad funkcjonuje jednocześnie jako pisarz, marka, instytucja i część popkulturowego krajobrazu. Robert Ziębiński bierze ten ogromny bałagan na warsztat i próbuje go uporządkować tak, żeby czytelnik nie musiał za każdym razem przedzierać się przez bibliografie, wywiady, artykuły i filmografie. W tym sensie Stephen King. Instrukcja obsługi rzeczywiście spełnia obietnicę z tytułu. To jest książka do używania, podczytywania, sprawdzania i wracania do niej po kolejnej lekturze Kinga. Gorzej zaczyna być wtedy, kiedy potraktujemy ją jako próbę odpowiedzi na pytanie, dlaczego ten pisarz jest w ogóle tak ważny.
Ziębiński nie pisze klasycznej biografii i dobrze, bo podobnych rzeczy o Kingu powstało już sporo. Idzie przez jego karierę chronologicznie, zatrzymuje się przy poszczególnych książkach, przypomina okoliczności ich powstawania, przechodzi do ekranizacji, dorzuca własną ocenę, potem anegdotę, czasem fragment większej historii z życia autora. To ma tempo rozmowy z kimś, kto od lat siedzi po uszy w tym temacie i w każdej chwili może wyskoczyć z informacją o mniej znanej adaptacji albo przypomnieć, że King pod pseudonimem Bachman robił rzeczy wyraźnie inne od tego, co kojarzy przeciętny czytelnik. W środku są również rozmowy z ludźmi, którzy mieli z nim zawodowy kontakt, między innymi Mickiem Garrisem, Peterem Straubem czy Tommym Lee Wallace’em, pojawiają się aktorki związane z Lśnieniem, są wypowiedzi polskich pisarzy o ich pierwszym spotkaniu z Kingiem i o tym, co właściwie z niego zabrali do własnego czytania albo pisania. To rozbija rytm zwykłego katalogu i daje książce trochę oddechu.
Tego oddechu bardzo potrzeba, bo książka jest wielka i czuć to nie tylko w rękach. Przy takim projekcie łatwo wpaść w rytm: tytuł, streszczenie, kontekst, opinia, adaptacja, następny tytuł. Ziębiński wpada w niego dość często. Kiedy czyta się kilka czy kilkanaście omówień pod rząd, zaczyna być jasne, że Instrukcja obsługi dużo lepiej działa jako rzecz stojąca obok książek Kinga niż jako lektura pochłaniana ciągiem. Kończysz powieść, zaglądasz. Oglądasz ekranizację, sprawdzasz, co się działo przy produkcji. Chcesz sobie przypomnieć, jak Ziębiński ustawia konkretny okres twórczości albo co pisze o Bachmanie, otwierasz odpowiedni dział. Wtedy ta konstrukcja zaczyna mieć sens.
I wtedy widać też, ile pracy zostało w to włożone. Research jest ogromny. Ziębiński obejrzał mnóstwo adaptacji, przekopał wywiady, biograficzne epizody, wydawnicze historie, pozbierał rzeczy oczywiste i takie, które normalnie trzeba byłoby wyciągać z kilku różnych źródeł. Szczególnie dobrze czuje się przy kinie i telewizji. Kiedy wchodzi w ekranizacje, książka robi się swobodniejsza, bardziej konkretna i bardziej zakorzeniona w szczególe. Jest w niej sporo przydatnych informacji o tym, jak wyglądała współpraca z twórcami, które adaptacje King cenił, które odrzucał i jak zmieniała się recepcja poszczególnych filmów. To nie jest dodatek wrzucony na końcu rozdziału. W praktyce filmowy King zajmuje tu bardzo dużo miejsca i właśnie ta część należy do najbardziej nośnych.
Zupełnie inaczej jest z samym pisaniem Kinga. Ziębiński ma o nim dużo do powiedzenia jako o człowieku, celebrycie, pracoholiku, alkoholiku, narkomanie, autorze bestsellerów, przedsiębiorstwie działającym przez kolejne dekady i fenomenie wydawniczym. Znacznie rzadziej zatrzymuje się przy tym, jak właściwie skonstruowane są te książki. To jest rzecz, której najbardziej mi tu brakuje, bo przy tytule Instrukcja obsługi aż się prosi o rozkręcenie Kinga na części.
Nie chodzi nawet o akademicki wykład. Wystarczyłoby częściej zatrzymać się przy jego warsztacie: sposobie budowania małych społeczności, przywiązaniu do codziennych drobiazgów, umiejętności wprowadzania grozy dopiero po długim okresie oswajania czytelnika z bohaterami, obsesji związanej z pisarzami jako postaciami, dzieciństwem, pamięcią, przemocą rodzinną czy powrotem traumy. King często przez długi czas nie robi niczego „strasznego” w oczywistym sensie. Pozwala ludziom chodzić do pracy, kłócić się, pić, wychowywać dzieci, plotkować, rozpamiętywać stare krzywdy. Potwór pojawia się później i dlatego działa, bo wcześniej zdążyliśmy uwierzyć w ludzi. Ziębiński ten fenomen zna, ale zamiast go rozebrać, znacznie częściej mówi, czy konkretny tytuł mu się podobał i dlaczego coś uważa za udane albo nie.
Subiektywność sama w sobie nie jest wadą. Wręcz przeciwnie. Martwa encyklopedia Kinga byłaby dużo gorsza niż książka napisana przez kogoś, kto od lat się z nim kłóci, zachwyca nim, nudzi się nim i wraca. Problem pojawia się wtedy, gdy ocena jest właściwie końcem rozmowy. Ziębiński potrafi być bardzo kategoryczny, czasem wręcz szorstki. Jedną rzecz chwali bez wielkich zastrzeżeń, inną zbywa, przy kolejnej stwierdza, że dany zabieg narracyjny jest zbędny. Taki ton sprawia, że książka czyta się szybko, ale równocześnie odbiera jej trochę głębi. Przy siedmiuset stronach o jednym z najczęściej analizowanych współczesnych pisarzy chciałoby się czegoś więcej niż zestawu cenzurek.
Dobrze pokazuje to temat uzależnień. W życiu Kinga alkohol i narkotyki miały ogromne znaczenie i nie da się pisać jego historii tak, jakby tego nie było. Ziębiński wraca do tych spraw wielokrotnie, czasami aż nazbyt chętnie. Biografia zaczyna wtedy bardzo mocno wchodzić w interpretację. To może być ciekawy trop, tylko trzeba jeszcze wykonać drugi krok i pokazać, jak doświadczenie uzależnienia zostaje przetworzone literacko. Jak King pisze o samooszustwie, poczuciu winy, przemocy, nawrocie, wyparciu, trzeźwieniu i rodzinie żyjącej obok osoby uzależnionej. Sam fakt, że pił i ćpał, jest informacją. To, jak wykorzystał to w literaturze, jest już tematem. I właśnie tego drugiego poziomu momentami brakuje.
Przy Mrocznej Wieży sprawa robi się jeszcze ciekawsza, bo rozdział o cyklu przejmuje Łukasz Radecki. Ziębiński uczciwie przyznaje, że nie jest fanem tego fragmentu dorobku Kinga, więc zaprasza kogoś, kto zna temat lepiej i ma do niego większą sympatię. Uczciwie, ale jednocześnie trochę paradoksalnie. Trudno napisać książkę o całym Kingu i ominąć właśnie cykl, w którym ten autor połączył masę swoich światów, motywów i obsesji, a miejscami także samego siebie. Mroczna Wieża jest jednym z najlepszych miejsc, żeby pokazać mechanizm Kingowskiego uniwersum i jego skłonność do łączenia fikcji z komentarzem na temat pisania. Tymczasem centralny element układanki zostaje częściowo przekazany komuś innemu.
Nie przeszkadza to aż tak bardzo, jeśli książkę czyta się użytkowo. Wtedy ważniejsze jest, że rozdział istnieje i że można do niego zajrzeć. Właściwie cała publikacja najlepiej broni się właśnie jako duże vademecum. Są tu osobne miejsca dla Bachmana, non fiction, mniej oczywistych tekstów, scenariuszy i komiksów, są Castle Rock i poboczne fenomeny związane z recepcją Kinga. Dobre są te wszystkie momenty, kiedy Ziębiński schodzi z głównej drogi i grzebie w dziwniejszych zakamarkach kariery. Adaptacje w nietypowych miejscach, drobne projekty, historie praw do ekranizacji, rzeczy niewydane albo niedokończone. W takich fragmentach książka ma największy urok, bo nawet człowiek, który przeczytał dużo Kinga, może trafić na coś, o czym wcześniej nie słyszał.
Ziębińskiemu pomaga język. Pisze luźno, nie udaje profesora i nie próbuje zasypać odbiorcy aparatem badawczym. To jest raczej fan prowadzący drugiego fana przez ogromną piwnicę pełną pudeł i co chwilę wyciągający z któregoś coś ciekawego. Tyle że taki przewodnik bywa też gadatliwy i ma swoje ulubione historie, które opowiada częściej, niż trzeba. Jeśli ktoś lubi ten ton, może spędzić z książką bardzo dużo czasu. Jeśli szuka chłodnej monografii, raczej szybko zacznie zgrzytać zębami.
Najlepszym odbiorcą Instrukcji obsługi jest chyba nie ktoś, kto nie zna Kinga wcale, lecz czytelnik w połowie drogi. Przeczytał już kilka czy kilkanaście książek, wie, że chce dalej, ale zaczyna gubić się w rozmiarze dorobku. Dla niego taka publikacja ma bardzo konkretną wartość. Może wyłapać książki, które przegapił, poznać kontekst już przeczytanych, trafić na ekranizacje, po które wcześniej nie sięgnął. Kompletysta pewnie będzie się z Ziębińskim spierał, początkujący może zostać zasypany szczegółami, ale czytelnik, który właśnie wszedł głębiej w Kinga, dostaje całkiem solidną mapę.
To nie znaczy, że mapa jest idealna. Bywa przeładowana, czasem prowadzi za długo przez streszczenia, niektóre autorskie sądy brzmią jak opinie rzucane przy piwie, a nie wnioski wynikające z naprawdę rozbudowanej analizy. Zdarzają się miejsca, gdzie przy całym ogromie materiału chciałoby się kilku stron mniej fabuły i kilku stron więcej namysłu nad konstrukcją. Ziębiński umie powiedzieć, co King zrobił, kiedy to zrobił, co się wtedy działo i co o tym sądzi. Nie zawsze umie równie ciekawie powiedzieć, jak to zostało zrobione.
A przecież właśnie to pytanie jest najtrudniejsze. Stephen King od dekad pisze rzeczy, które bardzo łatwo zlekceważyć jako produkcję popularną, dopóki nie spróbuje się wyjaśnić, dlaczego tak wielu czytelników pamięta konkretne postacie, miejsca i sceny przez kilkadziesiąt lat. Nie wystarczą nakłady, marka ani etykietka „król horroru”. Trzeba wejść w rzemiosło, rytm, dialog, obserwację społeczną, sposób budowania grupy i jego obsesję na punkcie tego, co zwyczajne. Tego poziomu Instrukcja obsługi dotyka, ale nie robi z niego swojego głównego tematu. I może stąd bierze się podstawowy paradoks tej książki. Im więcej Ziębiński opowiada o Kingu, tym mocniej chce się odłożyć Ziębińskiego i wrócić do samego Kinga.
Nie jest to wcale złośliwy wniosek. W przypadku przewodnika może być nawet komplementem. Jeśli po rozdziale o jakiejś książce przypominasz sobie, że od lat stoi na półce, i masz ochotę ją wreszcie otworzyć, publikacja wykonała robotę. Jeśli po przeczytaniu o ekranizacji szukasz filmu, którego wcześniej nie znałeś, też. Stephen King. Instrukcja obsługi nie wyjaśnia Kinga ostatecznie, nie rozwiązuje fenomenu jego literatury i nie zastąpi dobrej monografii krytycznej. Za to bardzo sprawnie porządkuje ogrom jego kariery i daje setki punktów zaczepienia.
Najlepiej więc nie czytać jej jak opowieści, która ma gdzieś doprowadzić. To książka do rozkładania na biurku, zakładania karteczkami, otwierania przy konkretnych tytułach i używania przez lata. Pod tym względem Ziębiński trafił z nazwą. Instrukcji obsługi raczej nie czyta się dla przyjemności od deski do deski. Sięga się po nią wtedy, kiedy chce się coś sprawdzić. Tutaj tylko istnieje ryzyko, że zamiast sprawdzić jedną rzecz, po godzinie człowiek znowu siedzi w Castle Rock, rozważa powrót do Bastionu i próbuje sobie przypomnieć, gdzie położył ten tom Kinga, którego od trzech lat miał przeczytać.

