W Zwierzu Marek Mikulski jeszcze ma coś, czego w kolejnych tomach będzie mu systematycznie ubywać: pozycję po stronie prawa. Jest komisarzem, prowadzi śledztwo, ma ludzi, procedury, przełożonych i przeciwnika, którego trzeba złapać. Zwierz nie jest szczególnie wyrafinowanym seryjnym mordercą, nie układa skomplikowanych łamigłówek i nie buduje wokół siebie mitu geniusza. Zabija brutalnie, często impulsywnie, a jego największą przewagą jest to, że nie obowiązują go żadne granice. Policja próbuje przewidywać zachowania człowieka, który sam nie potrzebuje uporządkowanego schematu, żeby działać. To od razu ustawia ciekawą dynamikę: nie chodzi o odkrycie tożsamości sprawcy, bo Kościelny zdradza ją wcześnie, tylko o zatrzymanie kogoś, kto może uderzyć praktycznie gdziekolwiek.
Ten zabieg działa tym lepiej, że narracja regularnie przenosi się na stronę mordercy. Czytelnik nie zostaje zamknięty razem z policją w pokoju odpraw i nie musi czekać, aż kolejne dowody łaskawie doprowadzą wszystkich do odpowiedzi. Wiemy więcej niż śledczy, obserwujemy proces wyboru ofiar i dostajemy dostęp do sposobu myślenia Zwierza. Paradoksalnie nie czyni go to bardziej złożonym. Wręcz przeciwnie, im bliżej jesteśmy jego głowy, tym wyraźniej widać, że nie ma tam szczególnie subtelnej filozofii. Przemoc daje mu przyjemność, strach ofiar go napędza, a brak empatii nie jest rezultatem jednego dramatycznego wydarzenia, tylko podstawowym składnikiem jego funkcjonowania. Kościelny nie próbuje zrobić ze Zwierza Hannibala Lectera. Bardziej interesuje go człowiek, który zabija, bo może i chce, a nie dlatego, że potrzebuje wielkiej ideologii.
Najmocniejsze fragmenty pierwszego tomu wynikają właśnie z prostoty tej konstrukcji. Zwierz jest nieprzewidywalny, bo nie wybiera wyłącznie określonego typu ofiar, a przypadkowość jego działań odbiera policji podstawowe narzędzie profilowania. Napięcie rośnie nie wtedy, gdy pojawia się nowy trop, lecz wtedy, gdy wiadomo, że następna osoba może znaleźć się na jego drodze właściwie bez powodu. To dużo bardziej przyziemny i nieprzyjemny lęk niż klasyczna zagadka o seryjnym mordercy wybierającym ofiary według skomplikowanego klucza.
Problem Zwierza zaczyna się poza głównym śledztwem. Kościelny ma tendencję do dokładania historii pobocznych, wspomnień o innych sprawach i postaci, które pojawiają się na chwilę, ale nie wzmacniają osi fabularnej. Środkowa część potrafi przez to tracić impet. Zamiast zaciskać pętlę wokół Mikuna i mordercy, autor rozprasza uwagę na rozmowy, wspomnienia i epizody, które czasem brzmią jak próba pokazania całego policyjnego środowiska naraz. W teorii buduje to szerszy świat, w praktyce bywa zwyczajnie przeciążające.
Nie pomaga też sposób konstruowania części postaci kobiecych. W przypadku Iwony trudno oprzeć się wrażeniu, że autor bardziej potrzebował określonego typu bohaterki niż rzeczywiście miał na nią pomysł. Jej kompetencje i zachowania bywają pisane pod wygodę fabuły, a nie pod wiarygodność zawodową. To drobiazg przy głównej intrydze, ale późniejsze tomy pokażą, że Kościelny ma z kobietami podobny problem częściej. Za bardzo lubi budować ich relacje wokół gwałtownego zauroczenia, emocjonalnej impulsywności albo stereotypowego „kobiecego” zachowania, zamiast pozwolić im funkcjonować jako pełnoprawne postaci.
Mimo tego Zwierz broni się jako najbardziej kryminalny tom całej trójki. Jest śledztwo, jest konkretny przeciwnik, jest wyścig z czasem i jest policjant, który nadal działa w ramach znanego systemu. Brutalność jest znaczna, ale jeszcze nie pożera całej książki. Końcówka wyraźnie przyspiesza i pokazuje coś ważniejszego niż rozwiązanie samej sprawy: kontakt z takim przeciwnikiem nie kończy się wraz z zatrzymaniem albo śmiercią sprawcy. To, co robi Zwierz, zaczyna pracować w Mikunie znacznie dłużej.
Kuśnierz bierze tę konsekwencję i buduje na niej drugi tom, ale robi to znacznie szerzej. Początek cofa się do lat dziewięćdziesiątych i przez dłuższy czas właściwie nie wygląda jak kontynuacja losów Mikuna. Poznajemy Mariana Gurdaka, późniejszego Kuśnierza, jego dom, przemoc wobec żony, stosunek do syna i serię morderstw dokonywanych w czasie, gdy polskie instytucje dopiero próbują odnaleźć się po ustrojowej zmianie. Kościelny dobrze wykorzystuje ten chaos. Brak doświadczenia, problemy organizacyjne, niechęć do przyjęcia, że w Polsce może działać seryjny morderca, oraz niedoskonałość ówczesnych metod śledczych dają Gurdakowi przestrzeń do kolejnych zbrodni.
Sama postać Kuśnierza jest bardziej rozbudowana niż Zwierz. W jego przypadku Kościelny nie zadowala się czystym impulsem do zabijania. Gurdak ma własny system przekonań, który z czasem coraz mocniej deformuje religijność. Pobyt w więzieniu nie prowadzi do refleksji, tylko wzmacnia urojenia. Zaczyna widzieć siebie jako wykonawcę wyższej woli, a własnego syna wpisuje w wypaczoną wizję zbawienia. To daje drugiemu tomowi ciekawszy psychologicznie materiał, bo przemoc zostaje połączona z potrzebą usprawiedliwiania jej czymś większym od samego sprawcy.
I właśnie dlatego szkoda, że Kościelny tak często próbuje przebić własne pomysły coraz bardziej drastycznymi scenami. Kuśnierz mordujący i odzieraący ludzi ze skóry jest już wystarczająco przerażający. Nie trzeba co chwilę udowadniać jego potworności kolejnym obrazem mającym podnieść poprzeczkę okrucieństwa. Autor chwilami zachowuje się tak, jakby obawiał się, że czytelnik może zapomnieć, z kim ma do czynienia, więc regularnie przypomina mu to w najbardziej dosadny sposób. Wtedy groza zaczyna tracić siłę, bo szok staje się oczekiwanym elementem rytmu. Druga linia czasowa jest ciekawa z innego powodu. Po dwudziestu pięciu latach Gurdak ma zostać przewieziony do Gostynina, ale ucieka podczas transportu. Władze nie chcą upubliczniać sprawy, a polityczny interes zaczyna wygrywać z bezpieczeństwem ludzi. To mocny punkt wyjścia, tylko że wiarygodność wydarzeń momentami zostaje naciągnięta do granic. Kuśnierz przez długi czas pozostaje na wolności, porusza się po kraju i morduje, podczas gdy specjalnie powołane służby regularnie okazują się o krok za nim. Krytyka instytucjonalnej nieudolności jest czytelna, ale miejscami skala tej nieudolności staje się tak wielka, że wygląda jak czysto fabularny mechanizm pozwalający przedłużać polowanie.
Do tego dochodzi Mikun, który po finale Zwierza nie wraca do normalnej służby. I to jest jedna z lepszych decyzji całego cyklu. Kościelny nie wciska resetu między tomami. Bohater ponosi konsekwencje wcześniejszych działań, znajduje się w sytuacji prawnej i osobistej znacznie gorszej niż wcześniej, a sprawa Kuśnierza daje mu możliwość powrotu do gry właściwie dlatego, że system nie ma lepszego człowieka do roboty. To już nie jest stabilny komisarz z pierwszego tomu. Mikun zaczyna funkcjonować w szarej strefie, a granica między obowiązkiem, zemstą i własną potrzebą działania staje się coraz mniej wyraźna.
W Kuśnierzu widać również coraz mocniej, że Kościelny lubi poszerzać serię szybciej, niż jest w stanie utrzymać wszystkie elementy w równowadze. Pojawiają się nowe postaci, kolejne relacje, następny psychopata sygnalizowany na przyszłość, polityczne decyzje, prywatne problemy Mikuna i wątki poboczne, które mają zapewne procentować później. Część z nich rzeczywiście buduje pomost do trzeciej części, ale część tylko rozprasza. Drugi tom jest najmocniejszy wtedy, gdy ma przed sobą Kuśnierza i Mikuna. Wszystko, co próbuje dopisać obok nich, nie zawsze ma tę samą wagę.
Jest też jeden problem, który coraz trudniej ignorować: sposób pisania kobiet. Relacje romantyczne pojawiają się czasami z prędkością, która bardziej odpowiada fabularnej potrzebie niż naturalnemu rozwojowi. Bohaterka widzi mężczyznę, pojawia się zainteresowanie, chwilę później emocje są już znacznie większe, niż pozwalałby na to czas i wcześniejsze zachowania. Przy kryminale tak mocno stawiającym na realizm przemocy i policyjnej pracy takie skróty emocjonalne szczególnie rzucają się w oczy.
Mimo tych wad Kuśnierz pozostaje dla mnie najbardziej interesującą częścią pod względem samego antagonisty. Gurdak ma historię, relację z rodziną, wypaczoną religijność i konkretną przeszłość. Nie jest po prostu maszyną do zabijania. Jednocześnie to właśnie ten tom zaczyna przesuwać serię z kryminału w stronę większej, bardziej sensacyjnej opowieści o systemie, który ukrywa błędy, ludziach wykorzystujących władzę i Mikunie coraz bardziej funkcjonującym poza oficjalnymi ramami. Mikun idzie w tę stronę bez żadnych zahamowań.
W trzecim tomie dawny komisarz jest już zbiegiem. Ściga go policja, wchodzi w układ ze starym znajomym funkcjonującym w świecie przestępczym i trafia w sam środek wojny gangów we Wrocławiu. Jednocześnie Kacper Lipiński kontynuuje swoją własną serię zbrodni i okazuje się zagrożeniem znacznie mniej przewidywalnym niż ludzie walczący o terytorium oraz wpływy. To już konstrukcja bliższa sensacyjnemu filmowi niż policyjnemu kryminałowi. Strzelaniny, egzekucje, pościgi i gangsterskie rozgrywki zajmują dużą część fabuły, podczas gdy klasyczne śledztwo schodzi na drugi plan.
Ta zmiana ma sens z perspektywy bohatera. Mikun nie ma już dostępu do instytucji, więc nie może prowadzić sprawy tak jak wcześniej. Sam staje się celem, musi korzystać z ludzi, z którymi dawniej walczył, i coraz częściej stosuje metody, których jako policjant nie mógłby zaakceptować. To naturalna konsekwencja dwóch poprzednich tomów. Problem polega na tym, że gangsterska wojna zaczyna zjadać serię. Kolejne grupy, nazwiska, układy i porachunki zajmują tyle miejsca, że sam Mikun momentami znika w środku tej konstrukcji. Stąd bardzo trafne wrażenie części czytelników, że w Mikunie jest po prostu za mało Mikuna.
Kacper wypada ciekawiej niż sama gangsterka. Jest nieobliczalny, pozbawiony hamulców i szybko pokazuje, że skala jego przemocy nie ma wiele wspólnego z „racjonalnym” przestępczym interesem. Gangster może zabić, bo chce utrzymać teren, pieniądze albo pozycję. Kacper zabija, bo jego potrzeby funkcjonują poza tym porządkiem. Dzięki temu w książce istnieją właściwie dwa rodzaje zła: pragmatyczne, mafijne oraz całkowicie osobiste i nieprzewidywalne. Mikun dobrze rozumie, że to drugie jest groźniejsze, ale jako zbieg ma coraz mniej narzędzi, żeby na nie reagować.
Kościelny ponownie podkręca brutalność. Scena związana z dzieckiem jest chyba najlepszym przykładem granicy, przy której czytelnik może już zapytać, czy dany obraz rzeczywiście coś wnosi, czy ma przede wszystkim zaszokować. Autor od początku serii nie oszczędza odbiorcy, ale w trzeciej części momentami wygląda to jak licytowanie się z poprzednimi tomami. Skoro Zwierz był brutalny, Kuśnierz musiał być brutalniejszy, a Mikun potrzebuje sceny, której nie da się łatwo zapomnieć. Problem w tym, że okrucieństwo nie rośnie razem z napięciem. Można napisać scenę bardziej makabryczną, a jednocześnie mniej skuteczną emocjonalnie.
Najciekawsza pozostaje więc droga samego Mikuna. W pierwszym tomie ściga potwora. W drugim system wykorzystuje go dlatego, że potrzebuje jego doświadczenia, choć równocześnie nie potrafi już traktować go jak zwykłego policjanta. W trzecim Mikun sam funkcjonuje poza prawem, współpracuje z gangsterami, zabija i zaczyna przypominać ludzi, których wcześniej ścigał. Nie dlatego, że nagle staje się psychopatą, tylko dlatego, że kolejne sytuacje wypychają go poza granicę, którą kiedyś uznawał za oczywistą. To znacznie ciekawsza ewolucja niż standardowe „glina po przejściach”.
Kościelny nie robi z niego przy tym czystego antybohatera. Mikun nadal kieruje się lojalnością, próbuje chronić ludzi i wciąż posiada coś na kształt własnego kodeksu. Tyle że ten kodeks coraz mniej ma wspólnego z prawem. Właśnie dlatego trzeci tom działa lepiej jako zakończenie pewnego etapu jego przemiany niż jako samodzielny kryminał. Bez Zwierza i Kuśnierza część jego decyzji wyglądałaby po prostu jak przesadzone kino akcji. Po dwóch wcześniejszych tomach są skutkiem długiego procesu erozji. I to jest najważniejszy powód, dla którego tę serię trzeba czytać po kolei. Nie chodzi tylko o spoilery. Kolejne sprawy bezpośrednio zmieniają Mikuna, a jego pozycja w trzeciej części jest konsekwencją tego, co wydarzyło się wcześniej. Zwierz ustanawia bohatera i łamie jego stabilność. Kuśnierz pokazuje, że można go jeszcze wykorzystać jako policjanta, choć formalnie coraz mniej nim jest. Mikun przestaje nawet udawać, że powrót do dawnego porządku jest prostą możliwością.
Gdybym miała ustawić te trzy tomy pod względem tego, co robią najlepiej, Zwierz wygrywa konstrukcją klasycznego starcia policji z seryjnym mordercą. Jest najbardziej zwarty gatunkowo i najlepiej korzysta z odwróconego kryminału, choć przeciąża środek zbędnymi wątkami. Kuśnierz ma najbardziej rozbudowanego przeciwnika i najlepszy materiał psychologiczny, ale przesadza z brutalnością oraz wiarygodnością policyjnej nieudolności. Mikun ma najciekawszą pozycję głównego bohatera, ale najwięcej traci przez rozbuchaną gangsterkę i odejście od tego, co było najmocniejsze na początku cyklu.
Całość jest nierówna, momentami przegadana i za bardzo zakochana w brutalności. Kościelny nie zawsze potrafi wyczuć, kiedy poboczny wątek rzeczywiście rozwija świat, a kiedy tylko wydłuża książkę. Ma też wyraźne problemy z częścią kobiecych postaci oraz tendencję do budowania instytucjonalnej nieudolności tak skrajnej, że zaczyna ona służyć fabule bardziej niż realizmowi. Mimo tego seria ma wyraźną tożsamość, a kolejne tomy nie są prostymi wariacjami na temat „Mikun kontra następny morderca”. Najważniejszym potworem tego cyklu nie jest ostatecznie Zwierz, Kuśnierz ani Kacper. Najważniejsze jest to, co kolejne spotkania z nimi robią z Mikunem. W pierwszej książce jeszcze wierzy, że prawo jest narzędziem, którym można zatrzymać zło. W drugiej przekonuje się, że system potrafi równie skutecznie ukrywać własne błędy. W trzeciej sam przestaje czekać, aż ktoś pozwoli mu działać.
I wtedy robi się naprawdę niewygodnie, bo Kościelny zostawia czytelnika z pytaniem znacznie ciekawszym niż to, kto jest kolejnym mordercą. Jeśli człowiek ściga potwory wystarczająco długo, przekracza dla nich kolejne granice i za każdym razem tłumaczy sobie, że robi to z dobrego powodu, to w którym momencie jeszcze poluje, a w którym już tylko chodzi po tym samym lesie?

