Artur wychodzi nocą z domu i znika. Nie zostawia po sobie wyjaśnienia, nie daje znaku życia, a ludzie, którzy mogliby wiedzieć coś o jego losie, wykazują zadziwiająco mało chęci do rozmowy. Dla Jacka Kowalika nie jest to jednak kolejne zaginięcie, które można potraktować jak zawodowe zlecenie. Zaginiony to jego dawny podwładny, człowiek, z którym łączy go wspólna służba i osobisty dług wdzięczności. Kowalik nie zamierza więc czekać, aż ktoś inny rozwiąże sprawę. Zaczyna działać, choć szybko okazuje się, że tym razem doświadczenie byłego policjanta może nie wystarczyć. Potrzebni będą dawni koledzy, znajomości z warszawskiej Pragi, pomoc ludzi o bardzo różnych życiorysach i szkolona suczka owczarka belgijskiego, która sama ma za sobą wyjątkowo trudne przejścia.
Po strzelbie jest czwartą częścią cyklu Dariusza Gizaka i dobrze pokazuje, dlaczego autor nie musi rozpoczynać każdej powieści od widowiskowego morderstwa. Tutaj punktem wyjścia pozostaje nieobecność. Człowiek wyszedł z domu, nie wrócił, a każda kolejna godzina może zmniejszać szanse na odnalezienie go żywego. Nie wiadomo nawet, czy doszło do przestępstwa, choć okoliczności coraz mocniej sugerują, że zniknięcie nie było dobrowolne. Taka konstrukcja pozwala autorowi stopniowo budować niepokój bez nieustannego podnoszenia liczby ofiar. Zagrożenie istnieje, ale przez długi czas nie ma wyraźnego kształtu. Trzeba dopiero ustalić, czego właściwie należy się obawiać.
W przypadku Kowalika szczególnie interesujący jest osobisty charakter tego dochodzenia. Bohater zdążył już przyzwyczaić czytelników do opanowania, umiejętności analizowania sytuacji i korzystania z doświadczenia zdobytego podczas służby. Nie jest człowiekiem, który zwykle rzuca się na przeciwnika bez zastanowienia. Potrafi ocenić ryzyko, rozpoznać zagrożenie i zorganizować działania w taki sposób, żeby niepotrzebnie nie narażać innych. Tym razem jednak jego zwyczajowa ostrożność zostaje wystawiona na próbę. Zaginiony nie jest obcym człowiekiem, a świadomość własnego zobowiązania wobec niego sprawia, że Kowalik zaczyna dopuszczać rozwiązania, które w innych okolicznościach prawdopodobnie odrzuciłby jako zbyt ryzykowne. Podoba mi się ta zmiana, ponieważ nie wymaga przebudowywania charakteru bohatera na potrzeby jednej książki. Kowalik nadal pozostaje sobą, ale znajduje się w sytuacji, w której zawodowe przyzwyczajenia zderzają się z emocjami. Człowiek może przez całe życie zachowywać zimną krew podczas pracy, a mimo to stracić część dystansu, kiedy zagrożenie dotyczy kogoś bliskiego. Gizak nie robi z niego nagle nieobliczalnego awanturnika. Pokazuje raczej, że nawet doświadczony funkcjonariusz nie zawsze potrafi oddzielić rozsądek od poczucia obowiązku wobec człowieka, któremu wiele zawdzięcza.
Samo śledztwo prowadzi do koła łowieckiego „Szarak”, a wraz z tym tropem powieść zaczyna odsłaniać środowisko, w którym znajomości, pozycja społeczna i wzajemne przysługi mają większe znaczenie niż oficjalne zasady. Ludzie związani z kołem nie są szczególnie rozmowni, a ich niechęć do współpracy nie wygląda na zwykłą ostrożność wobec obcego człowieka zadającego pytania. Kowalik trafia na mur zbudowany z przemilczeń, uników i przekonania, że pewnych osób lepiej nie niepokoić. Właśnie takie sytuacje potrafią być bardziej frustrujące niż otwarta konfrontacja z przestępcą. Przynajmniej wtedy wiadomo, z kim się walczy. Tutaj najpierw trzeba ustalić, kto rzeczywiście stoi po drugiej stronie.
Gizak wykorzystuje środowisko myśliwych do pokazania lokalnych układów, które mogą funkcjonować przez lata, ponieważ ich uczestnicy są przekonani o własnej nietykalności. Koło łowieckie staje się miejscem spotkań ludzi posiadających odpowiednie znajomości, wpływy i interesy. Wspólna pasja zapewnia wygodny pretekst do budowania relacji, lecz z czasem trudno oddzielić ją od korzyści płynących z przynależności do zamkniętego grona. W takich okolicznościach członkostw przestaje być wyłącznie kwestią zainteresowania polowaniami. Oznacza również dostęp do określonych ludzi, informacji i możliwości, których ktoś pozostający poza grupą może nigdy nie otrzymać. Właśnie dlatego tytułowe braterstwo po strzelbie nabiera dość gorzkiego znaczenia. W teorii powinno oznaczać wspólnotę, wzajemne zaufanie i lojalność. W praktyce okazuje się, że nie wszyscy rozumieją te wartości w taki sam sposób. Dla części bohaterów solidarność jest wygodna przede wszystkim wtedy, gdy pozwala chronić własne interesy. Można zasłaniać się koleżeństwem, dopóki nie pojawi się ryzyko poniesienia konsekwencji. Wtedy nagle okazuje się, że wieloletnie znajomości nie muszą być szczególnie trwałe, a deklarowana wierność grupie kończy się tam, gdzie zaczyna się zagrożenie dla osobistej pozycji.
Gizak zestawia to środowisko z dawnymi policyjnymi komandosami, którzy angażują się w poszukiwania zaginionego kolegi. Ich życiowe drogi zdążyły się rozejść, nie wszyscy funkcjonują już w tych samych strukturach, a jednak wspólne doświadczenia nadal mają dla nich znaczenie. Nie potrzebują uroczystych deklaracji ani przypominania sobie, czym jest koleżeństwo. Kiedy jeden z nich potrzebuje pomocy, pozostali zaczynają działać. W tym zestawieniu kryje się jeden z ciekawszych pomysłów całej powieści. Dwie grupy posługują się podobnym językiem lojalności, ale dopiero konkretne zachowania pokazują, ile warte są wypowiadane słowa.
Nieco idealizująco wypada przy tym obraz dawnych towarzyszy Kowalika. Ich gotowość do współpracy, wzajemne zaufanie i umiejętności tworzą zespół, któremu trudno odmówić skuteczności. Rozumiem, dlaczego autor zdecydował się na takie rozwiązanie. Wspólna służba, szczególnie w wymagających jednostkach, może budować relacje znacznie silniejsze od zwykłych znajomości zawodowych. Mimo wszystko chwilami brakowało mi większych tarć wewnątrz tej grupy. Ludzie, którzy przez lata żyli inaczej i podejmowali odmienne decyzje, nie zawsze muszą zgadzać się co do sposobu działania. Odrobina konfliktu pomiędzy sojusznikami mogłaby nadać ich współpracy dodatkowej wiarygodności.
Z drugiej strony właśnie obecność tych ludzi pozwala Gizakowi rozszerzyć śledztwo poza możliwości jednego detektywa. Kowalik nie jest wszechwiedzącym bohaterem, który samodzielnie zdobywa wszystkie informacje, analizuje każdy ślad i rozwiązuje każdy problem. Korzysta z pomocy osób posiadających różne umiejętności oraz kontakty. Obok byłych funkcjonariuszy pojawiają się profesor medycyny, emerytowany tajny współpracownik i Walduś, dobrze znający realia praskiego podwórka. Każdy funkcjonuje w innym środowisku, a to oznacza dostęp do odmiennych źródeł wiedzy. W sprawie, w której oficjalne odpowiedzi okazują się mało przydatne, taka sieć znajomości ma ogromne znaczenie. To również jeden z elementów, w których można dostrzec policyjne doświadczenie autora. Dariusz Gizak nie przedstawia pracy śledczej jako nieustannej serii błyskotliwych olśnień. Informacje trzeba zdobywać, sprawdzać, zestawiać i wielokrotnie wracać do tych samych kwestii. Świadek nie zawsze chce mówić, a człowiek posiadający istotną wiedzę może nawet nie zdawać sobie sprawy z jej znaczenia. Poszukiwania wymagają cierpliwości oraz umiejętności korzystania z różnych metod. W powieści pojawiają się oczywiście rozwiązania podporządkowane potrzebom fabuły, ale podstawowy sposób myślenia o dochodzeniu pozostaje przekonujący.
Nie jest to przy tym kryminał, który od pierwszych stron pędzi od jednej dramatycznej sceny do następnej. Przez sporą część książki tempo pozostaje umiarkowane. Kowalik sprawdza tropy, rozmawia z ludźmi, szuka powiązań i próbuje ustalić, dlaczego wokół zniknięcia dawnego podwładnego narosło tyle niejasności. Kolejne odkrycia nie zawsze prowadzą do natychmiastowego przełomu. Czasami przynoszą jedynie nowe pytania, a czasami ujawniają, że wcześniejsze założenia były błędne. Taki sposób prowadzenia historii odpowiada mi bardziej niż nieustanne mnożenie sensacyjnych wydarzeń, choć rozumiem, że czytelnik oczekujący bardzo szybkiej akcji może początkowo odczuwać pewien niedosyt. Największe napięcie wynika tutaj z niepewności dotyczącej losu zaginionego. W klasycznej historii o morderstwie wiadomo przynajmniej, że ofiara nie żyje. W Po strzelbie ta podstawowa kwestia przez długi czas pozostaje otwarta. Każdy kolejny dzień może mieć znaczenie, a jednocześnie nie ma pewności, czy pośpiech rzeczywiście pomoże. Kowalik musi działać szybko, ale nie może pozwolić sobie na całkowitą utratę ostrożności. Im bardziej osobisty staje się jego udział w sprawie, tym trudniej zachować tę równowagę. Autor dobrze wykorzystuje tę sprzeczność, szczególnie w momentach, kiedy determinacja bohatera zaczyna wyprzedzać chłodną ocenę sytuacji.
W drugiej połowie historia wyraźnie nabiera rozpędu, a wcześniej gromadzone informacje zaczynają układać się w bardziej konkretny obraz. Nie wszystkie zwroty wydarzeń są całkowicie nieprzewidywalne. Sam kierunek prowadzący do lokalnych elit i nielegalnych interesów zostaje zasygnalizowany stosunkowo wcześnie, więc trudno mówić o zagadce, której rozwiązanie spada na czytelnika zupełnie niespodziewanie. Znacznie ciekawsze pozostaje ustalanie skali powiązań oraz tego, jak daleko niektórzy ludzie są gotowi się posunąć, żeby chronić własną pozycję. W takim kryminale sama tożsamość winnego nie musi być najważniejszą niespodzianką.
Osobne miejsce należy się Larze, szkolonej suczce owczarka belgijskiego. Początkowo można spodziewać się, że pies będzie przede wszystkim pomocnikiem podczas poszukiwań, kolejnym elementem wyposażenia człowieka zajmującego się trudną sprawą. Gizak daje jej jednak znacznie więcej przestrzeni. Lara ma własną historię, doświadczenia i przywiązanie do człowieka, który zniknął. Nie jest zwierzęciem, które można po prostu przekazać nowemu opiekunowi i oczekiwać, że natychmiast zacznie funkcjonować tak jak wcześniej.
Kowalik również nie jest przygotowany do tej relacji. Nie ma doświadczenia w opiece nad psem, a już szczególnie nad zwierzęciem szkolonym do określonych zadań i obciążonym trudnymi przeżyciami. Musi więc nauczyć się czegoś, czego nie zapewniło mu policyjne wyszkolenie. Lara nie reaguje na niego tak jak dawni współpracownicy, nie można przekonać jej argumentami ani wyjaśnić, dlaczego sytuacja wygląda właśnie w ten sposób. Trzeba zdobyć jej zaufanie i zrozumieć potrzeby, których sama nie potrafi wyrazić słowami.
Wątek zagrożonego życia suczki wnosi do powieści emocje odmienne od tych towarzyszących głównemu śledztwu. W przypadku Artura niepokój wynika przede wszystkim z niewiedzy. Przy Larze dochodzi bezradność wobec cierpienia zwierzęcia, które nie rozumie, dlaczego jego dotychczasowy świat nagle się rozpadł. Podoba mi się, że Gizak nie traktuje jej wyłącznie jako sympatycznego dodatku mającego ocieplić wizerunek detektywa. Obecność psa wpływa na codzienność Kowalika i wymusza na nim zmianę przyzwyczajeń. To drobny, ale znaczący element rozwoju bohatera, który przez większość czasu funkcjonuje w świecie opartym na kontroli, dyscyplinie i przewidywaniu zagrożeń.
Mam jednak pewne zastrzeżenie do sposobu wykorzystywania zwierzęcych emocji w kryminałach. Bardzo łatwo sięgnąć po cierpiącego psa, żeby natychmiast wywołać współczucie czytelnika. Taki zabieg bywa skuteczny, ale czasami zastępuje bardziej wymagające budowanie relacji. W Po strzelbie historia Lary ma na szczęście wystarczająco dużo związku z losami zaginionego i zachowaniem Kowalika, żeby nie sprowadzać jej do prostego chwytu. Mimo to właśnie przy niej powieść najmocniej próbuje poruszyć odbiorcę, podczas gdy emocje związane z częścią ludzkich bohaterów pozostają nieco bardziej powściągliwe.
Ważnym składnikiem cyklu pozostaje warszawska Praga. Gizak nie wykorzystuje jej wyłącznie jako zestawu rozpoznawalnych ulic i kamienic, które mają potwierdzać lokalizację wydarzeń. Interesują go przede wszystkim ludzie, ich przyzwyczajenia, znajomości oraz sposób funkcjonowania w środowisku, gdzie wiele spraw załatwia się dzięki kontaktom budowanym przez lata. Walduś i pozostali mieszkańcy praskiego świata wprowadzają do opowieści odmienny rodzaj wiedzy niż ta, którą dysponują byli policjanci. Nie zawsze trzeba mieć dostęp do oficjalnych dokumentów, żeby dowiedzieć się czegoś istotnego. Czasami wystarczy wiedzieć, z kim porozmawiać i komu można zaufać. Te fragmenty pozwalają też złagodzić dość ciężką atmosferę głównej sprawy. Perypetie mieszkańców Pragi, ich bezpośredniość i charakterystyczne relacje dodają historii odrobiny humoru, choć nie zamieniają jej w komedię. Kowalik pozostaje człowiekiem, który ma własne życie, znajomych i sprawy wykraczające poza aktualne dochodzenie. W czwartej części takie elementy są szczególnie potrzebne, ponieważ przypominają, że bohater nie pojawia się od nowa wraz z każdym kolejnym tomem. Jego przeszłość i wcześniejsze doświadczenia nadal mają znaczenie.
Właśnie dlatego Po strzelbie najwięcej daje osobom znającym poprzednie odsłony serii. Samo zaginięcie i związana z nim intryga są zrozumiałe bez dodatkowego przygotowania, więc nie trzeba koniecznie zaczynać od pierwszego tomu. Jednak relacje Kowalika z dawnymi współpracownikami, powracające postacie i prywatne wątki zyskują, kiedy czytelnik zna już bohatera. Łatwiej również zauważyć zmianę w jego zachowaniu, ponieważ ma się punkt odniesienia. Bez niego można po prostu uznać, że Kowalik jest człowiekiem skłonnym do podejmowania ryzyka, podczas gdy tutaj chodzi o coś bardziej konkretnego.
Nie nazwałabym tej powieści szczególnie nowatorską. Lokalna sitwa, zmowa milczenia, dawni funkcjonariusze i człowiek walczący o odnalezienie bliskiego znajomego to elementy dobrze znane z literatury kryminalnej. Gizak nie próbuje ich rewolucjonizować. Jego sposób opowiadania polega raczej na osadzaniu sensacyjnej intrygi w świecie, którego mechanizmy wydają się prawdopodobne. Przestępczość nie musi tutaj przybierać postaci wielkiej międzynarodowej organizacji. Wystarczy grupa wpływowych ludzi przekonanych, że lokalne zależności pozwolą im uniknąć odpowiedzialności.
W takim podejściu widzę zarówno siłę, jak i pewne ograniczenie książki. Z jednej strony historia nie potrzebuje coraz bardziej absurdalnych zwrotów akcji, żeby utrzymać zainteresowanie. Z drugiej niektóre jej elementy można przewidzieć właśnie dlatego, że wynikają ze znajomych mechanizmów. Bohaterowie również bywają dość wyraźnie podzieleni według stosunku do lojalności i odpowiedzialności. Dawni policyjni towarzysze Kowalika reprezentują braterstwo oparte na działaniu, podczas gdy środowisko koła łowieckiego pokazuje jego wypaczoną, interesowną wersję. To zestawienie jest czytelne i skuteczne, choć momentami przydałoby mu się trochę więcej moralnej niejednoznaczności.
Nie przeszkadza mi natomiast brak nieustannej brutalności. Gizak nie musi epatować krwią ani mnożyć makabrycznych scen, żeby pokazać zagrożenie. Wystarcza świadomość, że człowiek może zniknąć, a osoby posiadające wiedzę na ten temat wolą milczeć. Takie milczenie bywa szczególnie niepokojące, ponieważ sugeruje, że problem nie ogranicza się do jednego sprawcy. Za nim stoi środowisko, w którym ludzie nauczyli się odwracać wzrok, kiedy dzieje się coś niewygodnego. I właśnie ta zbiorowa zgoda na przemilczanie pewnych spraw wydaje mi się bardziej interesująca niż samo pytanie o to, kto odpowiada za zaginięcie Artura.
Po strzelbie przeczytałam z przyjemnością, choć nie jest to książka, która próbuje wywrócić moje wyobrażenie o kryminale. Dariusz Gizak stawia na konkretne dochodzenie, znajomego bohatera i konflikt wyrastający z lokalnych zależności. Nie wszystkie rozwiązania zaskakują, tempo przez dłuższy czas pozostaje spokojne, a kontrast pomiędzy dwoma rodzajami braterstwa jest chwilami aż nazbyt wyraźny. Jednocześnie autor potrafi utrzymać zainteresowanie sprawą, przekonująco pokazać pracę ludzi zaangażowanych w poszukiwania i znaleźć miejsce na emocje, które nie wynikają wyłącznie z zagrożenia życia. Najbardziej zostaje ze mną jednak sam sens tytułu. Braterstwo po strzelbie brzmi dumnie, dopóki nie trzeba sprawdzić, co naprawdę oznacza. Można wspólnie polować, zasiadać przy jednym stole i przez lata zapewniać się o wzajemnej lojalności, a mimo to odwrócić się od drugiego człowieka przy pierwszym poważnym zagrożeniu. Można też dawno zakończyć wspólną służbę, rozejść się w różne strony i nadal wiedzieć, że na wezwanie kolegi trzeba odpowiedzieć. Kowalik nie potrzebuje kolejnych zapewnień o przyjaźni. Potrzebuje ludzi gotowych pomóc odnaleźć Artura. I właśnie w tej różnicy pomiędzy deklaracją a działaniem Dariusz Gizak znajduje najważniejszy temat swojej powieści.

