Tokio nocą potrafi wyglądać jak obietnica, nawet jeśli człowiek doskonale wie, że następnego dnia obudzi się z tymi samymi problemami. Neony robią swoje, tłum daje złudzenie uczestnictwa w czymś większym, a Shibuya jest wystarczająco głośna, żeby przez chwilę nie słyszeć własnych myśli. Laura Imai Messina właśnie w takim mieście ustawia Sarę, Hiroshiego, Carmen i Juna, a potem pozwala im krążyć wokół siebie, trochę jak ludzi, którzy bardzo chcą się z kimś spotkać, tylko niekoniecznie wiedzą, co mieliby z tym spotkaniem zrobić.
Nie miałam przy tej książce poczucia, że czytam historię, która próbuje gdzieś dojść możliwie prostą drogą. Ona raczej błąka się po mieście. Skręca w boczne uliczki, zatrzymuje się przy przypadkowych ludziach, wchodzi do love hotelu, baru, mangakissy, wraca do metra, pozwala komuś zasnąć w niewłaściwym miejscu, a potem znów podsuwa jedną z czterech postaci. Momentami jest to bardzo sugestywne, momentami męczące, ale dobrze pasuje do Tokio, jakie Messina chce pokazać: przeładowanego, zatłoczonego i tak intensywnego, że można się w nim poczuć jeszcze bardziej samotnie niż w pustym pokoju.
Sara chce bliskości niemal rozpaczliwie. Hiroshi chciałby zostać zaakceptowany mimo własnego przekonania, że ciągle nie spełnia oczekiwań. Carmen próbuje zostawić przeszłość za sobą, chociaż wiadomo, jak kończą się takie próby, kiedy przeszłość nadal pracuje w człowieku. Jun najchętniej ukryłby wszystko pod wyniosłością i kontrolą. Sam zestaw jest bardzo dobry, bo każde z nich inaczej rozumie relacje i każde ma inny sposób na sabotowanie tego, czego podobno najbardziej pragnie. Nie wszystkich jednak polubiłam i chyba nawet nie o polubienie tutaj chodzi. Niektóre ich decyzje potrafią irytować, czasem trudno uwierzyć, jak mocno człowiek może sam sobie komplikować życie, ale Messina nie próbuje robić z nich sympatycznej czwórki, której należy kibicować. Bardziej interesują ją chwile, kiedy ktoś zderza własne wyobrażenie o miłości z rzeczywistością i okazuje się, że to, czego szukał, wcale nie wygląda tak, jak zakładał.
Sara jest pod tym względem chyba najbardziej bezpośrednia. Potrzeba bycia z kimś jest u niej tak silna, że łatwo pomylić uczucie z samym lękiem przed samotnością. Hiroshi działa ciszej, ale jego pragnienie akceptacji potrafi być równie wyniszczające, bo trudno zbudować relację, jeśli samemu uważa się własne porażki za coś, co trzeba przed drugim człowiekiem odpowiednio opakować. Carmen wydała mi się ciekawsza właśnie wtedy, kiedy przestaje działać jak osoba uciekająca przed jednym konkretnym wydarzeniem, a zaczyna wyglądać jak ktoś zmęczony własną pamięcią. Jun natomiast długo jest najbardziej odpychający, lecz jego chłód też ma swoje pęknięcia.
W tym wszystkim Tokio nie stoi z boku. Gdybym miała powiedzieć, co zostało mi po tej książce najmocniej, nie byłaby to żadna z relacji, tylko właśnie miasto. Messina potrafi zrobić z niego miejsce jednocześnie fascynujące i nieprzyjazne, pełne światła, ludzi, zapachów, jedzenia i bodźców, a jednak dziwnie chłodne. Można tu być ciągle obok kogoś i nadal czuć, że nikt tak naprawdę cię nie widzi.
Bardzo podobał mi się ten kontrast z narracją, która wcale nie pędzi tak jak Shibuya. Miasto jest głośne i szybkie, ale książka często zwalnia do pojedynczej myśli, wstydu, gestu albo krótkiego spotkania. Bohater potrafi stać w miejscu, kiedy wszystko wokół niego się porusza, i w takich fragmentach Tokio w poziomie działa najlepiej. Nie potrzebuje wtedy większej fabuły, bo napięcie bierze się z pytania, czy ktoś w ogóle odważy się powiedzieć drugiej osobie to, co naprawdę myśli. Gorzej, kiedy autorka zaczyna dokładać zbyt wiele obrazów naraz. Messina lubi metafory, porównania, miejskie impresje i momenty, w których realizm prawie przechodzi w sen. Pasażerowie metra potrafią zmienić się w kolorowe ryby płynące przez akwarium, ulice stają się czymś więcej niż przestrzenią, a noc potrafi lekko rozszczelnić zwyczajną logikę. Czasem bardzo to lubiłam, ale zdarzało się też, że obrazowość zaczynała przykrywać człowieka, którego miała opisywać.
To chyba mój największy problem z tą powieścią. Do bohaterów mamy dostęp, znamy ich myśli, lęki i pragnienia, a mimo tego czasami czułam się bliżej ulicy, po której idą, niż ich samych. Tokio jest tak dobrze uchwycone, że potrafi przejąć scenę. Przy Sarze, Hiroshim, Carmen i Junie bywałam natomiast zaskakująco chłodna, nawet kiedy rozumiałam, co nimi kieruje. Nie pomaga w tym mnogość perspektyw. Cztery osobne sposoby przeżywania samotności brzmią dobrze, ale książka regularnie przeskakuje między nimi, a do tego dokłada miejskie obserwacje, ludzi spotkanych przelotnie i obrazy, które czasami są ważniejsze niż sam ciąg zdarzeń. Potrzebowałam czasu, żeby złapać jej rytm. Na początku bardziej śledziłam, kto z kim i gdzie się znalazł, niż rzeczywiście przeżywałam to razem z nimi.
Kiedy już przestałam oczekiwać od Tokio w poziomie tradycyjnie prowadzonej fabuły, zaczęło być znacznie ciekawiej. To nie jest książka, którą szczególnie napędza pytanie, co wydarzy się za chwilę. Bardziej liczy się to, w jakim stanie człowiek dotrze do kolejnego spotkania i co z niego wyniesie. Czasem będzie to coś ważnego, czasem kolejne rozczarowanie, a czasem zwykła świadomość, że druga osoba nie wypełni pustego miejsca tylko dlatego, że bardzo byśmy tego chcieli. Podoba mi się też, że Messina nie robi z Tokio egzotycznej pocztówki. Owszem, jest tu mnóstwo rzeczy, które łatwo uznać za atrakcyjne z perspektywy turysty: światła Shibuyi, jedzenie, nocne lokale, dziwność ulicy, miejsca czynne o porach, kiedy inne miasta już dawno śpią. Obok tego mamy jednak pijanych salarymanów, zmęczenie, pracę, samotność i ludzi, którzy lądują gdzieś na ulicy albo w przypadkowym łóżku bardziej z potrzeby zagłuszenia czegoś niż z radości.
Tytuł zaczyna wtedy pracować znacznie ciekawiej. Poziom można rozumieć bardzo dosłownie, bo bohaterowie regularnie kończą gdzieś nisko, na łóżkach, ławkach, ulicach, czasem fizycznie zmęczeni własnym miastem. Jest też coś w tym, jak Messina sprowadza wszystkich do wspólnej wysokości. Nieważne, jak wysoko ktoś próbuje ustawić siebie wobec innych, po kilku godzinach nocnego Tokio może skończyć równie zagubiony jak każdy obcy mijany na przejściu dla pieszych. Bardzo dobrze wypadają chwile, kiedy historia zestawia kulturę Sary z doświadczeniem Hiroshiego. Nie chodzi wyłącznie o różnice między Włochami a Japonią, ale o samo rozjeżdżanie się oczekiwań wobec bliskości, gestów i sposobu mówienia o sobie. Co dla jednej osoby wydaje się oczywistym sygnałem, druga może odebrać jako coś zupełnie innego. Messina nie robi z tego wykładu o różnicach kulturowych, tylko pozwala im działać w relacji.
Zresztą prawie wszystkie ważniejsze rzeczy w tej powieści dzieją się między ludźmi, a nie w nich pojedynczo. Bohaterowie mogą długo opowiadać sobie własną wersję rzeczywistości, ale jedno spotkanie wystarczy, żeby ta konstrukcja się posypała. Zderzenie z drugim człowiekiem jest niewygodne, bo nagle nie da się już w pełni kontrolować tego, kim się jest w jego oczach. Szczególnie ciekawie wygląda to przy Junie. Jego wyniosłość można od początku czytać jak pancerz, ale dopiero w zetknięciu z innymi widać, ile kosztuje utrzymywanie takiego wizerunku. Nie należy do postaci, które chciałabym usprawiedliwiać, i dobrze, że książka nie wymaga ode mnie takiego gestu. Zrozumienie czyjegoś zachowania nie oznacza przecież automatycznego rozgrzeszenia go z konsekwencji.
To samo dotyczy Carmen. Próba ucieczki od przeszłości jest tu pokazana bez romantyzowania. Można zmienić miejsce, towarzystwo, nocny lokal i osobę obok siebie, ale pamięć nie działa jak walizka, którą zostawia się na stacji. Im bardziej Carmen próbuje coś zagłuszyć, tym bardziej czuć, że nadal temu podlega. Takich obserwacji jest w książce sporo i kilka z nich naprawdę trafia w punkt. Problem w tym, że Messina nie zawsze wie, kiedy już wystarczy. Czasami metafora albo refleksja dostaje jeszcze jedno zdanie, potem kolejne, a po chwili to, co wcześniej było subtelne, robi się zbyt mocno dopowiedziane. Jej styl jest niewątpliwie charakterystyczny, tylko trzeba lubić taki rodzaj poetyckości.
Ja lubiłam go najbardziej wtedy, kiedy był przywiązany do konkretnego miejsca. Nocne metro, Shibuya po zmroku, tłum na przejściu, automaty z jedzeniem, love hotele i miejska przestrzeń po godzinach pracy potrafią zostać w pamięci na długo. Wtedy język Messiny nie jest ozdobą, tylko sposobem oglądania Tokio. Mniej przekonywały mnie momenty, gdy książka chciała zostać bardziej uniwersalną opowieścią o życiu. Nie każda refleksja ma tutaj taki ciężar, jaki nadaje jej narracja, i czasem czułam, że emocja została mi trochę zbyt starannie opisana. Wolę, kiedy bohater zrobi coś głupiego, a ja sama mogę dojść do tego, czego się bał, niż gdy książka długo tłumaczy mi jego wewnętrzny krajobraz.
To pewnie także powód, dla którego nie zaangażowałam się w fabułę tak mocno, jak spodziewałam się po samym początku. Wszystkie elementy teoretycznie są na swoim miejscu: noc, Tokio, przypadkowe spotkania, samotność, pierwsze fascynacje i ludzie znajdujący się w takim momencie życia, w którym jedna decyzja potrafi popchnąć ich w zupełnie inną stronę. A jednak kilkukrotnie bardziej chciałam zostać w danej uliczce niż pójść dalej za bohaterem. Nie uważam tego jednak wyłącznie za wadę. Tokio w poziomie jest jedną z tych książek, w których przestrzeń po prostu wygrywa z ludźmi. Nie dlatego, że postacie są całkowicie płaskie, tylko dlatego, że miasto zostało napisane z ogromnym wyczuciem jego sprzeczności. Fascynuje i męczy jednocześnie. Daje anonimowość, za którą można się schować, a potem przypomina, że anonimowość bardzo szybko potrafi zmienić się w osamotnienie.
Najlepsze sceny pojawiają się nocą. Wtedy Tokio staje się trochę nierealne, a bohaterowie zachowują się tak, jakby rano można było anulować część decyzji podjętych kilka godzin wcześniej. Ten mechanizm dobrze znamy nawet bez doświadczenia życia w Japonii. Noc daje człowiekowi dziwne poczucie zawieszenia zasad, a świt boleśnie przypomina, że wszystko jednak wydarzyło się naprawdę. Zaćmienie księżyca pasuje do tego znakomicie. Przez moment coś znajomego wygląda inaczej, chociaż przecież nie zniknęło. Podobnie zachowują się bohaterowie. Każde z nich próbuje na chwilę być kimś innym, ukryć porażkę, zapomnieć przeszłość, zagrać osobę bardziej pewną siebie albo znaleźć w drugim człowieku rozwiązanie własnego problemu. Potem światło wraca i trzeba zobaczyć, co z tych prób naprawdę zostało.
Nie dostałam z tej książki jednej mocnej puenty i chyba nawet nie jestem pewna, czy Messina chciała taką zostawić. Jest za to sporo drobniejszych myśli o samotności, relacjach, potrzebie akceptacji i tym, jak łatwo pomylić kontakt z bliskością. Nie wszystkie zostały ze mną na dłużej, ale kilka wracało jeszcze po zakończeniu lektury. Tokio w poziomie okazało się więc dla mnie znacznie ciekawsze jako portret miasta niż jako historia czwórki konkretnych ludzi. Bohaterowie bywają drażniący, rozproszeni i emocjonalnie odlegli, fabuła czasem rozpływa się w natłoku obrazów, a styl potrafi przesadzić z metaforą. Mimo tego Tokio Messiny naprawdę żyje. Ma zapach, tempo, brud, światło, zmęczenie i tę nieprzyjemną właściwość wielkich miast, że można w nich godzinami ocierać się o innych ludzi i wrócić do domu z poczuciem, że przez cały dzień nikt nas właściwie nie dotknął. I może właśnie dlatego zapamiętam tę książkę jako nocny spacer, a nie jako romans czy klasyczną powieść obyczajową. Nie wszystko po drodze było mi potrzebne, kilka razy zgubiłam rytm i nie z każdym bohaterem chciałam iść dalej, ale samo miasto za każdym razem wyciągało mnie z powrotem na ulicę. W Tokio w poziomie można się zgubić bez większego trudu. Znacznie trudniej wyjść z niego bez jakiegoś śladu.

