Morderca, który uważa się za narzędzie boskiej sprawiedliwości, ma jedną zasadniczą przewagę nad zwyczajnym przestępcą. Nie musi szukać usprawiedliwienia dla swoich czynów. Już je znalazł, i to w księdze, której autorytetu nie zamierza podważać. Wystarczy wybrać odpowiedni fragment, wskazać grzesznika i wykonać wyrok. Katarzyna Wolwowicz w Mesjaszu oddaje głos właśnie takiemu sposobowi myślenia, choć oczywiście nie pozwala nam od razu zajrzeć do głowy człowieka odpowiedzialnego za zbrodnie. Jego przekonania poznajemy przede wszystkim przez to, co pozostawia po sobie. Martwe kobiety i kartki z fragmentami Starego Testamentu. Ktoś najwyraźniej uznał, że Bóg zbyt długo zwleka z karaniem ludzi, więc postanowił wyręczyć go osobiście.
Dwunasty tom cyklu z komisarz Olgą Balicką zaczyna się od sprawy, która szybko przestaje wyglądać na pojedyncze zabójstwo. W karkonoskim mieście odnalezione zostają zwłoki kobiety, a okoliczni mieszkańcy otrzymują biblijne przesłania dotyczące grzechu, niewierności i kary. Kolejna ofiara ginie przez ukamienowanie. Śledczy zaczynają dostrzegać pewien schemat, w którym sprawca nie tylko morduje, lecz także wystawia swoim ofiarom moralne świadectwa. W jego rozumieniu każda zbrodnia ma uzasadnienie, a sposób jej popełnienia staje się częścią komunikatu. Przerażające jest tutaj nie samo okrucieństwo, do którego czytelnicy współczesnych kryminałów zdążyli się niestety przyzwyczaić, lecz ta osobliwa pewność, że człowiek może bezkarnie przywłaszczyć sobie prawo do osądzania innych.
Wolwowicz wybiera motyw dobrze znany literaturze sensacyjnej. Religijny fanatyk, biblijne cytaty, rytualny charakter zbrodni. Trudno udawać, że podobnego zestawu nie widzieliśmy wcześniej, i to wielokrotnie. Wystarczy przypomnieć sobie choćby film Siedem, który na trwałe ustawił sposób opowiadania o mordercach traktujących grzech jako pretekst do wymierzania kary. Dlatego od początku interesowało mnie, czy autorka znajdzie dla tej konwencji własny pomysł, czy poprzestanie na efektownych makabrycznych dekoracjach. Na szczęście Mesjasz ma do zaoferowania więcej niż kolekcję religijnych odniesień i kolejne zwłoki.
Sprawa trafia do zespołu Olgi Balickiej, działającego pod zwierzchnictwem nowego komendanta Hipolita Kwaśnego. Śledztwo rozwija się stopniowo, a dochodzenie nie zawsze przynosi oczekiwane rezultaty. Pojawiają się podejrzani, tropy prowadzą w różne strony, część ustaleń wymaga ponownego przemyślenia. Wolwowicz potrafi wykorzystać tę mozolność policyjnej pracy, choć miejscami wyraźnie czuć, że dochodzenie potrzebuje czasu, aby dogonić wiedzę czytelnika. Niektóre powiązania można wychwycić wcześniej, niż zrobią to bohaterowie. Dla osób przyzwyczajonych do samodzielnego rozwiązywania kryminalnych łamigłówek może to być drobne rozczarowanie, szczególnie że autorka nie zawsze pozwala śledczym wykazać się równie przekonującą logiką.
Nie przeszkadza to jednak w czytaniu tak bardzo, jak można byłoby przypuszczać. Wolwowicz ma sporą wprawę w prowadzeniu narracji, a jej sposób kończenia rozdziałów skutecznie zachęca do przeczytania następnego. Zmienia miejsca akcji, przestawia perspektywy, potrafi przerwać scenę w odpowiednim momencie. Nie są to szczególnie subtelne sztuczki, ale w kryminale popularnym nie zawsze chodzi o subtelność. Czasami wystarczy dobrze rozłożyć informacje, żeby nawet przy częściowo przewidywalnym rozwiązaniu utrzymać zainteresowanie. Tutaj ten mechanizm działa całkiem sprawnie.
Zresztą po dwunastu tomach trudno rozpatrywać przygody Olgi Balickiej wyłącznie przez pryzmat kolejnej zagadki kryminalnej. Czytelnicy, którzy od dawna towarzyszą jej i pozostałym bohaterom, mają już własne przywiązania, sympatie oraz pretensje. Znają ich doświadczenia, pamiętają wcześniejsze konflikty, obserwują zmiany zachodzące w relacjach. Wolwowicz doskonale zdaje sobie z tego sprawę. W Mesjaszu życie prywatne policjantów nie zostało zepchnięte na margines, a momentami potrafi nawet przyciągać większą uwagę niż samo dochodzenie. W długich seriach kryminalnych bywa to niebezpieczne, bo łatwo doprowadzić do sytuacji, w której zabójstwo staje się jedynie pretekstem do kolejnej porcji obyczajowych perypetii. Tutaj proporcje wydają się jednak całkiem rozsądne.
Olga nadal jest bohaterką, której nie sposób sprowadzić do roli nieomylnej komisarz. Potrafi się mylić, ma własne przyzwyczajenia i emocjonalny bagaż, a jej sposób funkcjonowania nie zawsze ułatwia życie ludziom z najbliższego otoczenia. W tej części wydaje się jednak nieco bardziej opanowana niż wcześniej. Szczególnie interesująco wypada jej relacja z Marcelem Mureckim, ponieważ autorka nie próbuje budować napięcia wyłącznie na kolejnych awanturach i nieporozumieniach. Po wielu wspólnych doświadczeniach bohaterowie potrzebują czegoś więcej niż nieustannego udowadniania sobie, kto ma rację. Dobrze, że Wolwowicz pozwala im od czasu do czasu zachowywać się dojrzale.
Znacznie więcej zamieszania przynosi wątek Otylii. Jej przemiana, związana z radykalizacją poglądów dotyczących kobiecości, niezależności i relacji z mężczyznami, prowadzi do poważnych napięć w życiu prywatnym. Autorka wprowadza tu dyskusję o feminizmie, podwójnych standardach i społecznych oczekiwaniach wobec kobiet. To temat znacznie bardziej skomplikowany, niż sugerowałyby niektóre wypowiedzi bohaterów. Kobiety rzeczywiście bywają oceniane surowiej za zachowania, które u mężczyzn uchodzą za dowód atrakcyjności czy życiowego powodzenia. Podobnie wygląda kwestia obowiązków domowych i oczekiwań wobec żon oraz matek. Wolwowicz nie wyciąga tych problemów znikąd.
Mam natomiast wątpliwości co do sposobu, w jaki przedstawia radykalizację Otylii. Jej poglądy zaczynają przypominać zestaw najbardziej konfliktowych haseł, a zachowanie wobec najbliższych prowadzi do sytuacji, w której sama idea równouprawnienia może zostać przez czytelnika utożsamiona z agresją i pogardą wobec mężczyzn. Oczywiście radykalizacja przekonań, niezależnie od ich źródła, potrafi zniszczyć relacje. Problem pojawia się wtedy, gdy postać zaczyna funkcjonować przede wszystkim jako ilustracja tezy. Wolałbym więcej psychologicznego niuansu, szczególnie że Wolwowicz potrafi pisać o ludziach uwikłanych w trudne emocje znacznie ciekawiej. Otylia momentami wydaje się podporządkowana potrzebie wywołania określonej reakcji.
Ciekawie współgra to jednak z głównym wątkiem kryminalnym, choć nie należy stawiać między nimi znaku równości. Morderca z Mesjasza również jest człowiekiem przekonanym o absolutnej słuszności własnych ocen. Nie interesuje go złożoność cudzych wyborów, okoliczności ani prawo innych ludzi do życia według zasad odmiennych od jego własnych. Widzi grzech i karę. Wszystko pomiędzy zostaje usunięte. To najbardziej przerażająca cecha podobnego fanatyzmu. Nie potrzeba nawet osobistej nienawiści do ofiary, skoro wystarczy przekonanie, że jej śmierć stanowi wykonanie sprawiedliwego wyroku.
Wolwowicz nie zapomina również o przeszłości samej Olgi. Wprowadza fragmenty rozgrywające się w okresie jej nastoletniości, kiedy na jej drodze pojawia się niepokojący Michael. Te retrospekcje nadają opowieści dodatkowy wymiar, ponieważ sprawiają, że teraźniejsze wydarzenia zaczynają sąsiadować z doświadczeniami, których bohaterka nie pozostawiła całkowicie za sobą. Przeszłość w tej serii regularnie wraca, czasami w najmniej dogodnych okolicznościach. Nie jest jedynie zestawem wspomnień służących rozbudowaniu biografii postaci. Potrafi wpływać na jej decyzje, relacje i sposób postrzegania zagrożenia.
To również powód, dla którego nie jestem przekonany do rozpoczynania znajomości z Olgą Balicką właśnie od Mesjasza. Samą zagadkę kryminalną można śledzić bez znajomości wszystkich poprzednich tomów. Gorzej z emocjonalnym znaczeniem pewnych sytuacji. Dwunasta część korzysta z historii, którą autorka budowała przez lata, i trudno oczekiwać, że nowy czytelnik będzie równie zaangażowany w problemy bohaterów jak ktoś, kto towarzyszy im od początku. Wolwowicz stawia na ciągłość, a przy tak rozbudowanym cyklu jest to wybór rozsądny. Szkoda byłoby przecież co kilka tomów zerować wszystkie relacje wyłącznie po to, żeby każdy następny stanowił całkowicie niezależną opowieść.
Sam motyw religijny mógłby zostać wykorzystany jeszcze odważniej. Biblijne cytaty i starotestamentowa symbolika tworzą sugestywną oprawę, lecz najciekawsze pytania dotyczą przecież nie tyle wiary, ile mechanizmu usprawiedliwiania przemocy. Dlaczego człowiek zaczyna uważać własne przekonania za wystarczający powód do odbierania życia? W którym momencie moralność przestaje być próbą rozróżniania dobra i zła, a staje się narzędziem dominacji? Wolwowicz dotyka tych zagadnień, jednak pozostaje przede wszystkim autorką kryminału nastawionego na tempo, emocje i rozwiązywanie zagadki. Nie oczekiwałbym więc rozbudowanej rozprawy o religijnym fanatyzmie. To raczej temat, który nadaje zbrodniom charakter i pozwala zbudować odpowiednio niepokojącą atmosferę.
Podoba mi się natomiast, że Mesjasz nie próbuje za wszelką cenę epatować brutalnością. Okrucieństwo niektórych zbrodni jest oczywiste, szczególnie gdy pojawia się motyw ukamienowania, ale autorka nie potrzebuje wielostronicowych opisów cierpienia, żeby przekonać czytelnika o zagrożeniu. Więcej robi sama świadomość, że sprawca wybiera kolejne kobiety według własnego klucza i może uderzyć ponownie. Jest w tym pewna nieprzewidywalność, choć czytelnik stopniowo zaczyna rozumieć logikę stojącą za jego działaniami.
Nie nazwałbym Mesjasza przełomem w twórczości Katarzyny Wolwowicz. To raczej kolejny sprawnie przygotowany tom popularnej serii, z dobrze znanymi zaletami i kilkoma słabościami. Autorka potrafi prowadzić wielowątkową narrację, dba o ciągłość losów bohaterów, a zagadkę kryminalną uzupełnia emocjonalnymi problemami ludzi, których czytelnicy zdążyli już poznać. Czasami za mocno eksponuje określoną tezę, niektóre rozwiązania można przewidzieć, a policyjne rozumowanie nie zawsze przekonuje. Mimo tych zastrzeżeń książka ma tempo i wystarczająco dużo treści, żeby nie sprawiać wrażenia kolejnej części napisanej wyłącznie z obowiązku.
Najbardziej interesująca pozostaje dla mnie przewrotność samego tytułu. Mesjasz powinien przecież przynosić ocalenie. Tutaj ktoś najwyraźniej uznał, że zbawienie świata wymaga usuwania z niego ludzi, których sam wcześniej potępił. W jego głowie zapewne wszystko układa się w logiczną całość. Są winni, jest kara, istnieje wyższy porządek, który należy przywrócić. Pozostaje tylko drobiazg. Nikt nie dał mu prawa do wydawania wyroków.

