RECENZJA: Formuła 1: Rywale | Najszybszy zawsze ma cień

W Formule 1 można wygrać wyścig, mistrzostwo, kontrakt życia i nadal mieć problem, bo po drugiej stronie garażu siedzi ktoś równie szybki. Tony Dodgins właśnie z tego robi oś Formuły 1: Rywale. Nie z tabel, rekordów i technologicznych przełomów, choć tego też tu nie brakuje, tylko z napięcia między ludźmi, którzy mierzą się ze sobą na torze, w zespole, przed kamerami i we własnej głowie. To dobry pomysł, bo historia F1 opowiedziana wyłącznie przez kolejne tytuły mistrzowskie szybko zamieniłaby się w elegancką tabelkę. Rywalizacja nadaje jej temperaturę.

Dodgins prowadzi czytelnika chronologicznie, od Fangia i Ascariego po Hamiltona i Verstappena, ale nie traktuje tych par jak eksponatów w gablocie. Niektóre relacje są czysto sportowe, inne zaczynają się od różnicy charakterów i kończą na prawdziwej niechęci. Czasem największym problemem jest człowiek z innego zespołu, czasem ten, który korzysta z niemal identycznego samochodu i siedzi kilka metrów dalej. To drugie bywa szczególnie ciekawe, bo zdejmuje z kierowcy wygodne alibi. Jeśli obaj mają podobny sprzęt, bardzo szybko robi się osobiście. Wtedy różnica między „kolega zespołowy” a „najbliższy wróg” potrafi skurczyć się do jednego weekendu.

Najlepsze jest to, że te rywalizacje nie są do siebie podobne. Hunt i Lauda działają zupełnie inaczej niż Prost i Senna, a ci z kolei inaczej niż Hamilton i Rosberg. Jeden kierowca buduje przewagę chłodem, drugi agresją, trzeci psychologiczną presją, jeszcze inny zwyczajnie cierpliwością. Dodgins dobrze wykorzystuje fakt, że ci sami zawodnicy wracają później w innych konfiguracjach. Niki Lauda jest kimś innym przy Huncie i kimś innym przy Proście. Prost z Laudą to nie ten sam Prost co z Senną. Rywal nie tylko przeszkadza w zdobywaniu punktów, ale też wydobywa z człowieka cechy, które przy kimś innym pozostałyby niewidoczne.

To chyba największa siła całej książki. Zamiast tworzyć galerię legend, autor pokazuje legendy w ruchu. Kierowca nie jest tu zamrożony w jednym obrazie, tylko zmienia się zależnie od przeciwnika, wieku, pozycji w zespole i własnej reputacji. Dla fanów to może być ciekawsze niż kolejna biografia zaczynająca się od dzieciństwa i pierwszego gokarta. Dodgins wycina z życiorysów te momenty, w których ambicja zaczyna pracować pod większym ciśnieniem niż silnik.

Nie da się jednak ukryć, że książka ma formę albumową i momentami bardziej się ją ogląda niż czyta. To akurat zaleta, bo zdjęcia są jednym z jej najmocniejszych elementów. Czarno-białe fotografie dawnych wyścigów, portrety kierowców, bolidy z kolejnych epok, sceny z padoku. Wszystko to przypomina, jak bardzo zmieniła się sama Formuła 1. Nie tylko technicznie, ale też wizualnie i kulturowo. Stare fotografie mają w sobie coś brutalnego. Widać na nich sport bardziej surowy, mniej wygładzony, czasem wręcz niepokojąco lekkomyślny wobec śmierci. Nowsze zdjęcia są już częścią wielkiej machiny medialnej, znacznie bardziej świadomej wizerunku.

Przez to album działa też trochę jak skrócona historia samego sportu. Nie w sensie encyklopedycznym, bo Dodgins nie próbuje omówić wszystkiego, ale kolejne pojedynki pokazują zmiany w technologii, bezpieczeństwie, kulturze zespołów i sposobie funkcjonowania kierowców. Dawniej ryzyko śmierci było niemal wpisane w zawód. Później pojawiła się coraz większa kontrola, telemetria, gigantyczne budżety i cała infrastruktura, która miała wycisnąć z człowieka oraz maszyny ostatnią setną sekundy. Sama rywalizacja została, tylko jej otoczenie zrobiło się bardziej wyrafinowane.

Dodgins nie próbuje przy tym pisać historii konfliktów tak, jakby każde starcie było dramatem szekspirowskim na kołach. To dobrze. Czasem napięcie było rzeczywiste i ostre, czasem zostało trochę podkręcone przez media, a czasem zwyczajnie wynikało z faktu, że dwóch ludzi chce tego samego miejsca na podium. Autor raczej pokazuje niż feruje wyroki. Dzięki temu czytelnik może sam zdecydować, czy w danym sporze widzi zwykłą sportową agresję, czy już coś bardziej osobistego.

Ta powściągliwość bywa jednak także ograniczeniem. Kto zna historię F1 dobrze, ten prawdopodobnie będzie miał chwile niedosytu. Rozdziały są zwarte, a pojedyncze konflikty nie zawsze dostają tyle miejsca, ile mogłyby unieść. Senna i Prost zasługują na osobną książkę i oczywiście ją dostali, podobnie kilka innych par z tego albumu. Tutaj siłą rzeczy mamy skrót, wybrane momenty i najważniejsze punkty napięcia. Dla nowego kibica to zaleta, dla starego wyjadacza czasem tylko przypomnienie rzeczy już znanych.

Na szczęście Dodgins nadrabia anegdotami. To one dodają tekstowi życia i sprawiają, że nie zamienia się w zestawienie „kto, kiedy, ile punktów”. Drobne zachowania w padoku, reakcje po wyścigach, komentarze, gesty, wypowiedzi sprzed lat. Takie rzeczy często mówią o kierowcy więcej niż statystyka. Wynik może pokazać, kto wygrał. Anegdota potrafi pokazać, dlaczego przeciwnik nie mógł tego znieść.

Warto też zwrócić uwagę na sam wybór rywalizacji. Zawsze da się zapytać, czemu ta para, a nie inna, czemu akurat ten sezon, czemu właśnie ten konflikt. To nie jest pełna mapa F1 i być nie może. Dodgins świadomie robi album o najbardziej nośnych i znaczących starciach, a nie katalog każdego przypadku, gdy dwóch kierowców miało do siebie pretensje. I dobrze, bo przy takim pomyśle selekcja jest ważniejsza niż kompletność. Gdyby chciał wrzucić wszystko, książka miałaby rozmiar przedniego skrzydła.

Polskie wydanie robi bardzo dobre wrażenie właśnie jako przedmiot. Duży format, dużo zdjęć, solidna oprawa. To nie jest rzecz do wrzucenia do plecaka między kanapką a butelką wody. Bardziej coś do położenia na stole i spokojnego przewracania stron. Jedyny zgrzyt to rozwiązanie z obwolutą i prostą, czerwoną twardą oprawą pod spodem. Przy albumie, który tak mocno stawia na stronę wizualną, można było zrobić z samą okładką trochę więcej. Niby drobiazg, ale przy rzeczy kupowanej często także na prezent takie drobiazgi nagle przestają być drobne.

Najbardziej podoba mi się jednak to, że Formuła 1: Rywale nie próbuje odpowiedzieć na stare pytanie o najlepszego kierowcę wszech czasów. To pytanie i tak zwykle mówi więcej o kibicu niż o samych kierowcach. Dodgins robi coś ciekawszego: pokazuje, że wielkość kierowcy jest często czytelniejsza wtedy, gdy postawi się obok niego kogoś równie dobrego. Bez Prosta Senna byłby nadal wielki. Bez Senny Prost też. Ale dopiero razem stworzyli historię, której nie da się sprowadzić do liczby zwycięstw.

To album bardzo przyjemny, efektowny i dobrze przemyślany, choć nie jest publikacją dla kogoś, kto oczekuje drobiazgowej analizy każdego konfliktu. Działa najlepiej jako panorama sportu widzianego przez napięcie między ludźmi. I chyba właśnie dlatego zostaje w głowie bardziej niż kolejny ranking mistrzów. Bo F1 może być technicznie najbardziej skomplikowanym sportem świata, ale kiedy gasną światła, cała ta technologia i tak prowadzi do bardzo starej sytuacji: dwóch ludzi chce być pierwszych, a miejsce jest tylko jedno.