RECENZJA: Osnowa | Kiedy opowieść pamięta inaczej

Piotr zrobił z najważniejszego wydarzenia swojego dzieciństwa bestsellerową książkę. Pozmieniał fakty, wygładził krawędzie, z doświadczenia kilku osób stworzył historię nadającą się do sprzedania obcym ludziom. Można powiedzieć, że po prostu zachował się jak pisarz. Problem w tym, że w Osnowie opowieści nie są niewinnymi pojemnikami na wspomnienia. Potrafią przejmować nad nimi kontrolę, zmieniać znaczenia, a ostatecznie ingerować w samą rzeczywistość. Krzysztof Piskorski zaczyna więc od bardzo osobistego pytania: co pozostaje z wydarzenia po dwudziestu pięciu latach, kiedy każdy uczestnik pamięta je inaczej, a jedna wersja zdążyła jeszcze zostać wydrukowana, sprzedana i zaakceptowana przez tysiące czytelników?

Wszystko zaczęło się w latach dziewięćdziesiątych. Piątka dzieci podczas podróży na obóz trafia do Złotej Doliny, miejsca należącego bardziej do baśni niż do Polski okresu transformacji. Przygoda kończy się jednak utratą jednego z nich. Do zwyczajnego świata wraca czworo, a doświadczenie, którego właściwie nie potrafią nikomu opowiedzieć, rozsadza ich przyjaźń i pozostaje z nimi przez następne ćwierć wieku. Piskorski nie rozpoczyna jednak właściwej historii od dzieci, ponieważ znacznie bardziej interesują go ludzie, którymi tamte dzieci zdążyły się stać.

Piotr jest pisarzem żyjącym w cieniu dawnego sukcesu. Agata, nazywana Pagatą, pracuje w supermarkecie i samotnie wychowuje dzieci. Damian, czyli Dino, urządził sobie życie związane z internetem, kryptowalutami i kolejnymi zainteresowaniami. Adam również przez lata dźwigał wspólną przeszłość. Kiedy jego śmierć ponownie zbiera dawnych przyjaciół, to, co miało pozostać zamknięte w dzieciństwie, zaczyna domagać się kolejnego rozdziału.

W takim ustawieniu bohaterów Osnowa od początku zyskuje coś znacznie ciekawszego niż prostą nostalgię. Piskorski nie próbuje przekonywać, że kiedyś wszystko było piękniejsze. Polska lat dziewięćdziesiątych nie zostaje przerobiona na kolekcję kaset VHS, oranżady, osiedlowych trzepaków i innych rekwizytów uruchamiających sentyment na komendę. Szarość transformacyjnej rzeczywistości istnieje obok dziecięcej zdolności nadawania światu niezwykłości. To wspomnienie dzieciństwa okazuje się piękniejsze od jego rzeczywistego kształtu.

Złota Dolina znakomicie wpisuje się w tę zależność. Dawniej była miejscem przygody i cudu, choć już wtedy za zachwyt trzeba było zapłacić potworną cenę. Kiedy bohaterowie wracają do niej jako dorośli, nie znajdują zachowanego sanktuarium własnej młodości. Dolina również się postarzała. Jest wypaczona, wyblakła i niepokojąca, jak wspomnienie, do którego wracało się tak wiele razy, że nie wiadomo już, ile zostało w nim pierwotnego doświadczenia. Piskorski bardzo celnie łączy tutaj zużywanie się baśni ze zużywaniem się pamięci. Po dwudziestu pięciu latach nie można wejść do tego samego miejsca, ponieważ człowiek wracający do niego nie jest już tą samą osobą. Nawet gdyby Dolina pozostała nietknięta, Piotr, Pagata i Dino nie potrafiliby zobaczyć jej oczami swoich dziecięcych wersji.

Dlatego pierwsza połowa Osnowy ma w sobie sporo goryczy. Bohaterowie nie wracają wyłącznie po przygodę. Chcą naprawić wydarzenie, które wpłynęło na całe ich późniejsze życie. Poczucie winy miesza się z potrzebą odkupienia, ale Piskorski nie daje im wygodnego przywileju cofnięcia czasu. Przeszłość można ponownie zinterpretować, można odkryć jej nieznane fragmenty, można próbować rozliczyć się z własnymi decyzjami. Nie da się natomiast sprawić, żeby nie nastąpiła.

Najlepiej widać to w Piotrze. Jego przypadek ma dodatkowy ciężar, ponieważ bohater nie tylko pamiętał przeszłość, ale również ją przepisał. Stworzył literacką wersję Złotej Doliny i odniósł dzięki niej sukces. Dla niego książka była sposobem przepracowania wydarzeń, dla Pagaty stała się natomiast czymś bliskim zawłaszczeniu wspólnego doświadczenia. To bardzo ciekawy konflikt, ponieważ trudno rozstrzygnąć go prostym wskazaniem winnego. Czy człowiek ma wyłączne prawo do historii, której był uczestnikiem? Co dzieje się z tym prawem, jeżeli uczestników było kilku? Czy opublikowanie własnej wersji wydarzeń nie sprawia przypadkiem, że z czasem zaczyna ona wypierać pozostałe?

Piskorski buduje na takich pytaniach coś większego. Z czasem okazuje się, że zdolność opowieści do przekształcania świata nie jest metaforą. Historie, mity, archetypy i zbiorowa wiara otrzymują realną sprawczość, a za kulisami pojawia się tajemnicze Siedmioro. Perspektywa rozszerza się gwałtownie. Z opowieści o kilkorgu ludzi próbujących rozliczyć traumę dzieciństwa przechodzimy do fantastycznej koncepcji dotyczącej tego, w jaki sposób narracje kształtują rzeczywistość od początku ludzkiej cywilizacji.

Sam pomysł nie jest nowy. Fantastyka od dawna interesuje się miejscami, w których mit, zbiorowa wyobraźnia i rzeczywistość zaczynają się przenikać. Osnowa nie potrzebuje jednak oryginalności rozumianej jako wymyślenie motywu, którego nikt wcześniej nie dotknął. Piskorski nadaje mu własny charakter przez połączenie baśniowości, polskich lat dziewięćdziesiątych, współczesnej technologii, osobistej pamięci oraz perspektywy obejmującej znacznie starsze warstwy ludzkiej kultury.

Tytuł okazuje się przy tym wyjątkowo dobrze dobrany. Poszczególne historie zachowują się jak nici, które można splatać, przecinać i prowadzić w nowych kierunkach. Pojedynczy człowiek widzi tylko fragment wzoru. Dopiero z większej perspektywy zaczynają ujawniać się powtórzenia, warianty tych samych historii i siły próbujące narzucić światu konkretny przebieg. Retrospekcje prowadzą przy tym daleko poza dzieciństwo bohaterów. Piskorski sięga do różnych epok, mitów i doświadczeń cywilizacyjnych, żeby pokazać trwałość pewnych narracyjnych konstrukcji. Historie zmieniają kostiumy, lecz ludzie nieustannie próbują opowiadać sobie świat za pomocą podobnych figur. Potrzebują bohaterów, potworów, poświęcenia, winy, odkupienia i końca, który nada wcześniejszym wydarzeniom znaczenie.

To ambitna koncepcja i przez sporą część powieści działa również dlatego, że Piskorski nie rezygnuje dla niej z osobistej skali. Najbardziej interesujący pozostaje moment, kiedy ogromna metafizyka spotyka się z bardzo zwyczajnym ludzkim żalem. Można rozmawiać o strukturze rzeczywistości, pradawnych potęgach i historiach starszych od cywilizacji, ale dla bohaterów najważniejsze pozostaje to, co wydarzyło się kiedyś grupie dzieci. Właśnie napięcie pomiędzy kosmiczną skalą pomysłu a prywatnością winy stanowi najciekawszy nerw Osnowy. Kłopot zaczyna się dopiero wtedy, gdy pierwsza coraz wyraźniej dominuje nad drugą.

Powieść wygląda momentami tak, jakby Piskorski połączył dwie książki, z których każda spokojnie wystarczyłaby na osobną historię. Pierwsza opowiadałaby o dorosłych wracających do zniszczonej krainy dzieciństwa. Druga rozwijałaby mitologię Siedmiorga, sprawczą moc narracji i wielowiekową walkę o kształt historii. Obie części są interesujące i obie potrzebują przestrzeni, której Osnowa nie zawsze potrafi im zapewnić.

Najdotkliwiej odczuwa to Złota Dolina. Jej powrót ma ogromny potencjał emocjonalny. Bohaterowie konfrontują własne wspomnienia z rzeczywistością i odkrywają, że miejsce zachowane w pamięci już właściwie nie istnieje. Można byłoby spędzić tam znacznie więcej czasu, stopniowo rozmontowując ich wyobrażenie o przeszłości. Tymczasem Dolina musi ustąpić kolejnej warstwie fabuły. Podobny problem dotyczy Siedmiorga. Piskorski przedstawia koncepcję, która aż prosi się o rozwinięcie, ale im więcej odsłania, tym wyraźniej widać, że dostępna przestrzeń staje się ciasna. Retrospekcje dostarczają kontekstu i rozbudowują metafizyczne zaplecze świata, lecz jednocześnie zabierają miejsce współczesnym bohaterom.

W ostatniej części problem przybiera na sile. Akcja przyspiesza dokładnie wtedy, kiedy konsekwencje kolejnych odkryć powinny dostać czas na wybrzmienie. Pojawiają się informacje zdolne całkowicie zmienić sposób patrzenia na ludzi i wydarzenia, ale bohaterowie muszą niemal natychmiast ruszać dalej. Emocjonalna reakcja zostaje skrócona, ponieważ fabuła ma już następne punkty do odwiedzenia. Szczególnie szkoda postaci, wokół których zbudowano sporą część tajemnicy. Niektóre pozostają bardziej funkcją opowieści niż pełnoprawnymi ludźmi. Wiemy, dlaczego są ważne dla protagonistów, lecz sama deklarowana ważność nie zawsze zostaje przełożona na wystarczająco rozwiniętą obecność w powieści. Inni bohaterowie otrzymują obiecujące rozwinięcia, by później zniknąć albo zostać odsunięci wtedy, kiedy ich udział mógłby jeszcze skomplikować sytuację.

Piskorskiemu przytrafia się więc paradoks szczególnie przewrotny w książce poświęconej sile narracji. Najwięcej problemów pojawia się wtedy, kiedy autor zaczyna podporządkowywać postacie potrzebom opowieści, zamiast pozwalać opowieści wyrastać z postaci. Finał uwidacznia to najmocniej. Po całym metafizycznym rozmachu ostateczna konfrontacja okazuje się zaskakująco konkretna i niemal zadaniowa. Trzeba dotrzeć do miejsca, pokonać przeszkody i doprowadzić konflikt do rozstrzygnięcia. Widać tutaj doświadczenie Piskorskiego związane z grami, ale nie zawsze działa ono na korzyść powieści. Konstrukcja zaczyna przypominać sekwencję prowadzącą do ostatniego starcia, podczas gdy wcześniejsze partie obiecywały rozwiązanie bardziej organicznie związane z naturą pamięci i opowieści.

Niektóre fabularne ułatwienia również stają się wtedy nazbyt widoczne. Pomoc potrafi pojawić się w dogodnym momencie, a uzasadnienie obecności nowych sojuszników nie ma już elegancji wcześniejszych rozwiązań. Po książce tak zainteresowanej tym, jak powstają i działają historie, można oczekiwać szczególnej precyzji właśnie w zszywaniu własnej fabuły. Samo zakończenie odzyskuje jednak część wcześniejszej siły. Piskorski nie wybiera prostego powrotu do utraconej niewinności. Bohaterowie nie mogą odzyskać dzieciństwa, naprawić wszystkich błędów ani wyjść z wydarzeń bez kolejnych kosztów. Odkupienie nie oznacza tutaj anulowania winy. Jest raczej próbą zaakceptowania jej jako części własnego życia i podjęcia decyzji, co zrobić z tym, czego zmienić się już nie da.

Dzięki temu Osnowa zachowuje gorzki ton nawet wtedy, kiedy fabuła zmierza ku domknięciu. Wiedza nie uzdrawia automatycznie. Poznanie prawdziwego przebiegu wydarzeń nie usuwa dwudziestu pięciu lat konsekwencji. Można jedynie przestać uciekać przed historią i nauczyć się istnieć obok niej. Piskorski znajduje również miejsce na współczesny wariant pytania o sprawczą moc narracji. Sztuczna inteligencja, syntetyczne tworzenie oraz technologiczne przetwarzanie opowieści wchodzą w dialog z mitologicznym fundamentem powieści. Jeżeli historie są jednym z podstawowych sposobów, w jakie ludzie organizują doświadczenie i nadają światu sens, pojawia się pytanie, co dzieje się wtedy, kiedy proces ich wytwarzania można częściowo oddzielić od ludzkiego doświadczenia.

Ten motyw pasuje do Osnowy znacznie lepiej, niż mogłoby wynikać z jego aktualności. Nie zostaje doklejony do fabuły jako komentarz do modnego technologicznego tematu. Wynika z wcześniejszego zainteresowania relacją między przeżyciem a opowieścią. Piotr tworzył z doświadczenia. Jego książka przekształciła rzeczywiste wydarzenia w fikcję, ale u źródła nadal znajdowało się coś przeżytego. Piskorski może więc zapytać, co pozostaje z tej zależności, gdy tekst powstaje poprzez przetwarzanie istniejących wzorców bez odpowiadającego im osobistego doświadczenia. Nie trzeba zgadzać się z każdym wnioskiem, żeby docenić spójność tego pytania z resztą powieści.

Osnowa pozostaje przy tym książką gatunkowo ruchliwą. Zaczyna od tajemnicy i powrotu dawnych przyjaciół, wchodzi w portal fantasy, korzysta z baśni, horroru, thrillera, fantastyki metafizycznej i współczesnych technologicznych lęków. Piskorskiemu przez większość czasu udaje się utrzymać te elementy w jednym świecie, choć ceną jest wspomniane przeładowanie ostatnich partii.

Bohaterowie stanowią potrzebną kotwicę. Piotr, Pagata i Dino wyrośli z tego samego wydarzenia w całkowicie różnych kierunkach. Szczególnie dobrze działa brak prostego podziału na ludzi, którzy „poradzili sobie” i tych, którym się nie udało. Zewnętrzny sukces nie musi oznaczać spełnienia, a życie pozbawione spektakularnej kariery nie jest automatycznie porażką. Każde z nich znalazło własny sposób na funkcjonowanie z ciężarem Złotej Doliny i każdy z tych sposobów ma swoją cenę.

Dzięki temu nostalgia nigdy całkowicie nie przejmuje książki. Dzieciństwo nie jest utraconym rajem. Było okresem, w którym wydarzyło się coś cudownego i strasznego jednocześnie. Dorosłość również nie zostaje sprowadzona do rozczarowania. Daje bohaterom narzędzia, których jako dzieci nie mieli, choć odbiera im prostotę dawnego spojrzenia. I być może właśnie tutaj Osnowa jest najbliżej własnego tytułu. Człowieka również tworzą nakładające się historie. Ta, którą pamięta. Ta, którą opowiada innym. Ta, którą inni opowiadają o nim. Ta, którą po latach sam zaczyna uważać za prawdziwą. Piskorski bierze ten psychologiczny mechanizm i rozciąga go aż do poziomu fantastycznej zasady rządzącej światem.

Nie wszystko wytrzymuje rozmach tej operacji. Złota Dolina zasługiwała na więcej miejsca, podobnie jak Siedmioro. Niektóre postacie potrzebowały dodatkowych scen, a finał większej cierpliwości. Powieść jest najbardziej frapująca wtedy, kiedy pozwala swoim pomysłom powoli łączyć się pod powierzchnią, a najmniej przekonująca, gdy pod koniec zaczyna pospiesznie wiązać pozostawione nici.

Nie zmienia to faktu, że powrót Piskorskiego przynosi fantastykę zainteresowaną czymś więcej niż sprawnym wykorzystaniem efektownego konceptu. Osnowa bierze dziecięcą baśń i pyta, jak wyglądałaby po ćwierćwieczu. Bierze wspomnienie i sprawdza, ile prawdy przetrwało w kolejnych wersjach. Bierze opowieść i nadaje jej siłę zdolną zmieniać świat. Jednocześnie przypomina, że żadna historia nie potrafi naprawdę cofnąć czasu, może jedynie zmienić sposób, w jaki będziemy go pamiętać.