Maciej Ornitowski
Historia Słowian wciąż pozostaje jednym z najbardziej niejednoznacznych rozdziałów europejskich dziejów. W przeciwieństwie do wielu innych ludów kontynentu ich początki są fragmentaryczne, często rekonstruowane z rozproszonych źródeł, a czasem również obciążone późniejszymi interpretacjami i mitami. W książce Słowianie Wschodni Andrzej Michałek podejmuje próbę uporządkowania tej skomplikowanej opowieści, skupiając się na jednym z najważniejszych organizmów politycznych wczesnego średniowiecza. Rusi Kijowskiej.
Autor prowadzi czytelnika przez świat, który powstawał na styku wielu cywilizacji. Z jednej strony była to przestrzeń słowiańska, rozwijająca własne struktury społeczne i militarne. Z drugiej natomiast pozostawała ona w ciągłym kontakcie z potężnymi kulturami sąsiadów. Bizancjum oddziaływało na Ruś poprzez handel, religię i politykę, podczas gdy Wielki Step przynosił wpływy ludów koczowniczych. To właśnie ta szczególna mieszanka sprawiła, że kultura Słowian Wschodnich rozwijała się w sposób odmienny od reszty Europy.
Jednym z głównych atutów książki jest jej bardzo wyraźne ukierunkowanie na historię wojskowości. Michałek nie ogranicza się do opisu wydarzeń politycznych czy dynastii. Zamiast tego skupia się na konkretnych elementach materialnej rzeczywistości średniowiecza. Uzbrojeniu, taktyce walki, organizacji drużyn książęcych oraz realiach bitew. Publikacja momentami przypomina wręcz podręcznik bronioznawstwa, w którym kolejne fragmenty tekstu prowadzą czytelnika przez ewolucję uzbrojenia oraz sposobów prowadzenia wojny.
Szczególnie interesujące są wątki dotyczące kontaktów Rusi z ludami skandynawskimi. Autor przypomina o roli Waregów, często nazywanych rosyjskimi wikingami, którzy odegrali znaczącą rolę w kształtowaniu wczesnej państwowości tych ziem. Ich obecność w handlu, wyprawach wojennych czy w relacjach z Bizancjum pokazuje, jak silnie wschodniosłowiański świat był powiązany z szeroką siecią kontaktów politycznych i militarnych.
Michałek stara się jednocześnie nie ograniczać narracji wyłącznie do wojny. W książce pojawiają się również informacje o kulturze, religii i folklorze, które pozwalają lepiej zrozumieć kontekst epoki. Te fragmenty nie dominują jednak nad zasadniczą częścią opracowania. Stanowią raczej uzupełnienie głównej osi narracyjnej, która koncentruje się na wojskowości i materialnej stronie życia dawnych społeczeństw.
Na szczególną uwagę zasługuje również warstwa wizualna publikacji. Ilustracje od lat pozostają jednym z najbardziej charakterystycznych elementów książek Michałka i nie inaczej jest w tym przypadku. Rysunki przedstawiające uzbrojenie, stroje czy sceny bitewne nie są jedynie dodatkiem do tekstu. Pełnią funkcję swoistego atlasu historycznego, pomagając czytelnikowi wyobrazić sobie realia epoki.
To właśnie dzięki nim publikacja nabiera wyjątkowo przystępnego charakteru. Nawet bardziej specjalistyczne fragmenty dotyczące uzbrojenia czy taktyki stają się dzięki ilustracjom znacznie łatwiejsze do przyswojenia.
Słowianie Wschodni to książka, która najlepiej sprawdzi się u czytelników zainteresowanych militarną stroną historii. Nie jest to szeroka synteza dziejów całej wschodniosłowiańskiej cywilizacji, lecz raczej kompaktowe opracowanie skupione na wojnie, uzbrojeniu i organizacji sił zbrojnych w świecie Rusi Kijowskiej.
Jednocześnie publikacja pokazuje coś jeszcze. Że historia Słowian nie jest jedynie opowieścią o jednym narodzie czy jednym państwie. To historia regionu znajdującego się na przecięciu wielu wpływów. Europy, Skandynawii i Wielkiego Stepu. I właśnie w tej złożoności tkwi jej największa fascynacja.
