RECENZJA: Wyroki Marii 1–3 | Zemsta po drugiej stronie granicy

Wyroki Marii bardzo szybko informują czytelnika, że nie będą historią szczególnie zainteresowaną półśrodkami. Przemoc szkolna zostaje tutaj pokazana jako systematyczne upokarzanie, znęcanie się fizyczne i psychiczne oraz świadome testowanie granic człowieka, który nie potrafi się obronić. Gdy Kiritaka ginie, nie ma już miejsca na prostą opowieść o sprawiedliwości. Maria nie szuka rozwiązania zgodnego z prawem. Nie chce procesu, wyroku sądu ani spóźnionego przyznania racji. Chce, żeby sprawcy cierpieli. I właśnie w tym miejscu manga staje się interesująca, bo im dalej trwa jej plan, tym trudniej udawać, że oglądamy wyłącznie moralnie satysfakcjonującą zemstę.

Pierwszy tom jest najbardziej bezpośredni i najbardziej brutalny. Nie potrzebuje długiego wprowadzenia. Pokazuje, jak wygląda codzienność ofiary, jak sprawcy uczą się bezkarności i jak szybko cudza słabość może stać się dla nich rozrywką. Kiritaka nie jest bohaterem aktywnie walczącym z prześladowcami. Próbuje przetrwać, milczy, nie chce martwić rodziców i właśnie dlatego jego historia jest tak nieprzyjemna. Nie ma tutaj komfortowego dystansu między fikcyjnym złem a zwyczajnością. Oprawcy funkcjonują w szkolnym otoczeniu, do którego wszyscy są przyzwyczajeni, a przemoc eskaluje stopniowo, bo nikt skutecznie jej nie zatrzymuje.

Śmierć chłopca zostaje przedstawiona z ogromną dosłownością i tutaj od razu widać podstawową cechę całej serii. Twórcy nie ufają niedopowiedzeniu. Cierpienie ma być widoczne, ciało ma zostać zniszczone, a rozpacz Marii ma zostać podana w formie, której nie da się spokojnie obejrzeć i przejść dalej. Można to uznać za świadome wejście w estetykę gore, ale momentami trudno oprzeć się wrażeniu, że tragedia zostaje zbyt mocno podporządkowana potrzebie szokowania. Obraz matki tulącej szczątki własnego dziecka jest skuteczny, lecz równie łatwo może zostać odebrany jako przekroczenie granicy między emocją a makabrą dla samej makabry.

Maria po śmierci syna nie zmienia się w mścicielkę podczas jednej bezsennej nocy. To ważny szczegół. Rozwód, zmiana wyglądu, przygotowania i wejście do szkoły pod nową tożsamością pokazują, że jej zemsta jest projektem budowanym przez długi czas. Nie działa impulsywnie. Przeciwnie, planuje bardzo cierpliwie, potrafi obserwować ludzi i wybierać moment, w którym będą najbardziej bezbronni. Jej codzienna rola szkolnej pielęgniarki sprawdza się dobrze właśnie dlatego, że kontrastuje z tym, kim staje się poza zasięgiem cudzych spojrzeń. Ciepło, opanowanie i pozorna troska są równie ważnymi narzędziami jak przemoc.

Pierwszy wyrok dobrze ustawia schemat serii. Maria nie chce jedynie usunąć kolejnego oprawcy. Stara się zbudować karę dopasowaną do konkretnego człowieka, jego zachowania i sposobu krzywdzenia innych. Właśnie w tych momentach Wyroki Marii zbliżają się do konstrukcji znanej z opowieści o wymuszanej pokucie, gdzie skazany otrzymuje pozorną możliwość ratunku, ale sama droga do niego ma być formą psychologicznej i fizycznej tortury. Jest w tym sporo makabrycznej pomysłowości. Problem pojawia się dopiero wtedy, gdy brutalność zaczyna zastępować napięcie. Im bardziej wymyślny jest wyrok, tym łatwiej zapomnieć o tragedii, od której wszystko się zaczęło, i potraktować scenę jak widowisko.

Drugi tom jest pod tym względem ciekawszy, bo zemsta zaczyna mieć więcej etapów. Shikimi nie jest już tylko kolejnym nazwiskiem na liście. Twórcy poświęcają jej więcej miejsca, pokazują sposób funkcjonowania, manipulacje, relacje z otoczeniem i potrzebę akceptacji grupy, mimo że sama bardzo chętnie wykorzystuje innych. Maria nie rzuca się na nią od razu. Najpierw obserwuje, rozpoznaje słabości, a później stopniowo odbiera jej poczucie bezpieczeństwa. Kara zaczyna się więc na długo przed fizyczną konfrontacją.

Dzięki temu Shikimi jest ciekawszą ofiarą zemsty niż pierwszy oprawca. Nadal zostaje przedstawiona jako osoba okrutna, wyrachowana i odpowiedzialna za cierpienie innych, ale jednocześnie dostaje więcej cech indywidualnych. Widać jej zależność od grupy, strach przed utratą pozycji i potrzebę bycia dostrzeganą przez konkretne osoby. Nie jest przez to niewinna ani szczególnie sympatyczna, ale przestaje być wyłącznie anonimowym potworem ustawionym przed Marią. To dobra zmiana, bo jeśli każdy kolejny prześladowca miałby być identycznym socjopatą pozbawionym jakiejkolwiek głębi, seria bardzo szybko zamieniłaby się w powtarzalną galerię egzekucji.

W drugim tomie znacznie lepiej działa również sama Maria. Jest coraz bardziej niepokojąca właśnie dlatego, że potrafi zachować spokój. Jej zemsta nie wygląda już jak chwilowe szaleństwo po stracie dziecka. Stała się sposobem życia. Maria potrafi rozmawiać, pracować, wzbudzać zaufanie i jednocześnie prowadzić osobną grę, w której każdy szczegół służy późniejszemu wyrokowi. Momentami widać jednak krótkie pęknięcia tej maski. To ważne, bo przypominają, że pod idealną kontrolą nadal znajduje się kobieta, która nie przepracowała żałoby, tylko zamieniła ją w działanie.

Jeszcze istotniejsze jest wprowadzenie Taiichiro. Były mąż Marii nie zostaje sprowadzony do roli nieczułego partnera, który nie rozumiał jej cierpienia. Sam stracił syna, sam nadal nosi skutki tej tragedii i próbuje funkcjonować inaczej. Właśnie dlatego staje się potrzebnym kontrapunktem dla głównej bohaterki. Oboje przeżywają tę samą stratę, ale wybierają zupełnie odmienne drogi. Maria uznaje prawo i instytucje za niewystarczające, więc sama wymierza karę. Taiichiro pozostaje policjantem i próbuje znaleźć odpowiedzi poprzez śledztwo. To nie tylko wygodny sposób na zwiększenie zagrożenia dla planu Marii. To również zderzenie dwóch form żałoby.

Od tego momentu manga coraz wyraźniej podważa komfort prostego kibicowania Marii. Łatwo zaakceptować jej gniew, gdy patrzy się na zachowanie oprawców. Znacznie trudniej bezwarunkowo aprobować wszystko, co później robi. Każdy kolejny krok wymaga większej manipulacji, większej brutalności i coraz głębszego wejścia w logikę ludzi, których sama uważa za potwory. Maria nie odzyskuje sprawiedliwości. Buduje świat, w którym sama ustala winę, karę i moment wykonania wyroku. To znacznie ciekawszy konflikt niż pytanie, czy konkretni prześladowcy „zasługują” na cierpienie.

Trzeci tom robi dobrą rzecz, bo zaczyna psuć starannie przygotowany mechanizm. Dwa wcześniejsze wyroki mogły sugerować strukturę, w której Maria wybiera cel, bada jego życie, odcina drogi ucieczki i przeprowadza karę. Taki model szybko stałby się przewidywalny. Tymczasem pojawiają się śledztwo, dodatkowe ofiary, ludzie działający poza jej wiedzą i przede wszystkim ktoś, kto zaczyna ingerować w jej prywatny akt zemsty. Maria po raz pierwszy musi zaakceptować, że nie kontroluje już całej sytuacji.

Yuda jest tutaj postacią celowo niewygodną. Budzi współczucie, ponieważ sam doświadczył przemocy, ale jednocześnie jego nieporadność, impulsywność i sposób reagowania sprawiają, że trudno traktować go jak bezpiecznego sojusznika. Najciekawiej wypada jako lustro dla Marii. On również został skrzywdzony i również uznał, że zwykłe reguły nie wystarczają. Różnica polega na tym, że Maria swoją rozpacz przekształciła w niemal obsesyjną kontrolę, podczas gdy Yuda pozostaje chaotyczny i nieprzewidywalny. W kontakcie z nim bohaterka może zobaczyć coś, czego sama nie chce dostrzegać: człowieka zniszczonego przez cierpienie do tego stopnia, że zaczyna usprawiedliwiać wszystko swoim statusem ofiary.

Ten wątek wydobywa z Marii również strach przed własną przeszłością. Nie chodzi wyłącznie o możliwość zdemaskowania. Yuda przypomina jej stan, w którym sama znajdowała się po śmierci Kiritaki. Bezradność, rozpacz i myśli podporządkowane wyłącznie krzywdzie stają się czymś, od czego Maria próbuje się odciąć. To interesujący paradoks. Cały jej obecny plan wyrósł z tamtej kobiety, ale żeby go wykonać, musiała zacząć nią gardzić. Zemsta wymagała więc nie tylko zmiany wyglądu czy zdobycia nowych umiejętności. Maria stworzyła inną wersję siebie, opartą na przekonaniu, że słabość jest czymś, na co nie może sobie pozwolić.

Kinugawa również pomaga trzeciemu tomowi zerwać z prostym podziałem na mścicielkę i kolejne potwory. Nadal jest sprawcą przemocy i nadal nie ma powodu, żeby bagatelizować jego działania, ale zostaje pokazany bardziej indywidualnie niż poprzedni prześladowcy. Oht… właściwie duet Kazuki i Junto Kamejima pozwala mu odczuwać strach, budować relacje i reagować na coraz bardziej niepokojące wydarzenia nie jak bezmyślna maszyna do zadawania cierpienia. To niewielkie uczłowieczenie bardzo pomaga całej historii. Zemsta jest znacznie bardziej niepokojąca wtedy, gdy dotyczy człowieka, a nie chodzącej personifikacji zła.

Jednocześnie seria wciąż ma problem ze sposobem przedstawiania oprawców. Twórcy bardzo często wyposażają ich w cechy tak skrajne, że odbiorca właściwie nie dostaje przestrzeni na moralną ambiwalencję. Przemoc, szantaż, seksualne wykorzystywanie innych, sadyzm i całkowity brak empatii kumulują się czasem w jednej postaci. Rozumiem funkcję takiego zabiegu. Czytelnik ma poczuć wściekłość i przez chwilę chcieć zobaczyć karę. Tyle że im bardziej groteskowo źli stają się przeciwnicy Marii, tym łatwiej jej samej zachować status kogoś działającego w imieniu sprawiedliwości. Jeśli manga naprawdę chce badać granicę między zemstą a moralnym upadkiem, będzie musiała tę wygodę coraz mocniej odbierać.

Bardzo dobrze służy temu policyjne śledztwo. Taiichiro zbliża się do sprawy nie tylko jako funkcjonariusz, lecz także ojciec zmarłego chłopca. Ta kombinacja daje twórcom możliwość postawienia Marii przed kimś, kogo nie może łatwo uznać za wroga. Jeżeli były mąż zrozumie, co się dzieje, konflikt nie będzie polegał wyłącznie na tym, czy ją złapie. Ważniejsze stanie się pytanie, czy potrafi zaakceptować sposób, w jaki osoba tak samo cierpiąca po stracie syna postanowiła sobie z tym cierpieniem poradzić. To znacznie bardziej interesująca perspektywa niż prosty pościg policjanta za seryjną mścicielką.

Trzeci tom dzięki temu jest mniej nastawiony na kolejną efektowną egzekucję, a bardziej na narastające konsekwencje poprzednich działań. To zmiana potrzebna. Pierwsze dwa tomy udowodniły już, że seria potrafi wymyślać makabryczne kary. Teraz musi pokazać, że potrafi również prowadzić thriller. Zniknięcia nie pozostają niezauważone, śmierć generuje kolejne pytania, a inni ludzie zaczynają podejmować decyzje, których Maria nie uwzględniła. Jej zemsta przestaje być zamkniętym rytuałem między nią a wybranym celem. Zaczyna wpływać na całe otoczenie.

Warstwa graficzna bardzo dobrze pasuje do takiej historii. Kreska Junto Kamejimy pozostaje stosunkowo realistyczna w spokojniejszych scenach, dzięki czemu deformacje twarzy, gwałtowna mimika i groteska najmocniejszych momentów uderzają jeszcze wyraźniej. Szczególnie dobrze rysowane są oczy. Strach ofiar, sadystyczna satysfakcja sprawców i momenty, kiedy na twarzy Marii znika spokojna maska pielęgniarki, potrafią powiedzieć więcej niż dialog. Kamejima nie unika dosłowności i bardzo chętnie eksponuje fizyczne skutki przemocy, więc trzeba brać kategorię wiekową serii naprawdę poważnie.

Nie wszystkie sceny seksualne i brutalne wydają się jednak równie potrzebne. Manga momentami ma skłonność do dodawania kolejnych przekroczeń, jakby pojedynczy akt okrucieństwa nie wystarczał do przekonania czytelnika, że ogląda świat całkowicie zepsuty. W rezultacie część scen może sprawiać wrażenie eksploatacyjnych. Jeśli niemal każdy przejaw zła musi zostać pokazany w najbardziej dosadnej wersji, po pewnym czasie szok zaczyna słabnąć. Twórcy ryzykują wtedy, że czytelnik przyzwyczai się do brutalności zamiast ją przeżywać.

To zresztą najważniejsze pytanie stojące przed kolejnymi tomami. Wyroki Marii mogą pozostać serią opartą na oczekiwaniu, jak wymyślna będzie następna kara, albo rozwinąć się w thriller o człowieku, który w imię miłości do zmarłego dziecka systematycznie usuwa kolejne granice własnej moralności. Pierwsze trzy tomy sugerują, że twórców interesuje ta druga możliwość. Śledztwo Taiichiro, pojawienie się Yudy, coraz bardziej indywidualne portrety oprawców i błędy popełniane przez Marię zaczynają komplikować prostą strukturę odwetu.

I dobrze, bo sama makabra nie wystarczyłaby na długo. Wyroki Marii są najmocniejsze nie wtedy, gdy pokazują kolejny roztrzaskany organizm, lecz gdy każą zastanowić się, co zostało z kobiety, która kiedyś była po prostu matką swojego syna. Maria twierdzi, że wykonuje wyroki w jego imieniu, ale z każdym kolejnym tomem coraz wyraźniej widać, że jej działania służą również podtrzymywaniu własnego życia. Dopóki istnieje następny winny, istnieje następny cel. Dopóki istnieje cel, Maria nie musi jeszcze odpowiedzieć sobie na pytanie, co zrobi, kiedy lista się skończy.

Po trzech tomach seria pozostaje więc mocnym, często odpychającym i świadomie przesadzonym thrillerem zemsty, który stopniowo nabiera ciekawszych ambicji. Nie każdemu przypadnie do gustu dosłowność przemocy, seksualne okrucieństwo czy zamiłowanie do gore. Trudno też całkowicie pozbyć się wrażenia, że część drastycznych scen ma przede wszystkim zaszokować. Najbardziej obiecujące jest jednak to, że zemsta Marii zaczyna przestawać wyglądać jak rozwiązanie, a coraz bardziej przypomina kolejny problem. Jeśli kolejne tomy pójdą właśnie w tym kierunku, seria może okazać się znacznie ciekawsza niż zwykły katalog krwawych kar dla ludzi, których czytelnik ma nienawidzić.