Polacy podobno są gościnni, pracowici, religijni, skłonni do narzekania, nieufni wobec władzy i wyjątkowo przywiązani do rodziny. Problem zaczyna się w chwili, gdy zamiast powtarzać te zdania przy stole, spróbujemy je zmierzyć. Kamil Janicki właśnie z tej różnicy między narodowym autoportretem a wynikami badań buduje Polskość. Tym razem nie rekonstruuje jednej epoki ani konkretnego systemu społecznego, lecz bierze na warsztat współczesnych Polaków i pyta, ile z naszego wyobrażenia o sobie ma pokrycie w rzeczywistości. Sondaże, międzynarodowe zestawienia i statystyki stają się tutaj odpowiednikiem archiwalnego dokumentu, a historia ma wyjaśnić, skąd mogły wziąć się obserwowane dziś zachowania.
To odważna zmiana metody, ponieważ książka znajduje się gdzieś pomiędzy historią społeczną, socjologią i publicystyką. Janicki zestawia Polaków z innymi społeczeństwami, przygląda się dumie narodowej, zaufaniu, gościnności, podejściu do pracy, rodziny, religii, higieny, alkoholu czy zwierząt i sprawdza, które cechy rzeczywiście nas wyróżniają, a które funkcjonują przede wszystkim jako wygodny mit. Najciekawiej robi się wtedy, gdy statystyka zaczyna psuć starannie pielęgnowany obraz własnej wyjątkowości. Polska gościnność okazuje się znacznie mniej oczywista, narodowe ponuractwo można próbować porównywać z zachowaniem innych społeczeństw, a deklarowana tradycyjność nie zawsze układa się w tak spójną całość, jak sugerowałby stereotyp.
Janicki umiejętnie wykorzystuje przy tym drobiazgi, które na pierwszy rzut oka brzmią niemal komicznie. Plucie, spluwaczki, papier toaletowy czy sposoby picia alkoholu mogą wydawać się materiałem na ciekawostkowy dodatek, ale w szerszej perspektywie pozwalają śledzić przemiany norm społecznych, higienicznych i obyczajowych. Dzięki temu książka nie grzęźnie całkowicie w procentach i tabelach. Autor potrafi przejść od poważnego pytania o zaufanie społeczne do pozornie błahego zachowania i pokazać, że również ono ma własną historię. Jego lekki język oraz poczucie humoru sprawiają przy tym, że statystyczna podstawa tekstu nie zamienia lektury w socjologiczny raport.
Znacznie trudniejsza jest druga część tego przedsięwzięcia, czyli wskazywanie źródeł współczesnych postaw. Janicki chętnie wraca do dawnej Rzeczpospolitej, pańszczyźnianego folwarku, szlacheckiej kultury politycznej czy wpływu Kościoła. Nieufność może więc wiązać z mechanizmami kontroli funkcjonującymi w systemie pańszczyźnianym, a kombinatorstwo z codziennymi strategiami pozwalającymi chłopom omijać narzucone obowiązki. Taka genealogia bywa sugestywna i dobrze łączy Polskość z wcześniejszymi książkami autora, ale jednocześnie tworzy największe metodologiczne ryzyko całej publikacji. Podobieństwo pomiędzy dawnym zachowaniem a współczesnym wynikiem sondażu nie jest jeszcze dowodem, że pierwsze spowodowało drugie.
I właśnie tutaj można mieć wobec Janickiego najwięcej zastrzeżeń. Przenoszenie wzorców z folwarku przez kilka stuleci wymaga uwzględnienia ogromnej liczby późniejszych doświadczeń: rozbiorów, modernizacji, migracji, dwóch wojen światowych, okupacji, PRL, transformacji ustrojowej czy gwałtownych przemian społecznych ostatnich dekad. Jedna z przywołanych opinii trafnie zarzuca autorowi, że pańszczyzna staje się miejscami kluczem otwierającym zbyt wiele drzwi. Nie znaczy to, że historyczne źródła wskazywane przez Janickiego są nieistotne. Problem pojawia się wtedy, gdy atrakcyjne wyjaśnienie zaczyna sprawiać wrażenie bardziej pewnego, niż pozwala na to materiał. Charakter narodowy nie jest przecież cechą przekazywaną w niezmienionej postaci z pokolenia na pokolenie.
Podobnej ostrożności wymagają same statystyki. Międzynarodowe badania dają możliwość wyrwania rozmowy o Polakach z kręgu anegdot i przekonań, ale „statystyczny Polak” pozostaje konstrukcją. Wyniki zależą od sposobu zadania pytania, metodologii, momentu przeprowadzenia badania oraz tego, jak respondenci rozumieją konkretne pojęcia. Autor zdaje sobie sprawę z części tych ograniczeń, a wielość przywoływanych badań jest zdecydowanie bardziej przekonująca niż budowanie książki na intuicjach. Mimo to nie każdy procent powinien mieć taką samą wagę i nie każda różnica pomiędzy państwami oznacza istnienie trwałej narodowej właściwości. Polskość jest najbardziej przekonująca wtedy, gdy statystyka służy do komplikowania stereotypu, a mniej wtedy, gdy staje się fundamentem szerokiej historycznej diagnozy.
Janicki nie pisze jednak książki po to, by stworzyć ostateczny katalog narodowych wad i zalet. Znacznie ważniejsza okazuje się sama operacja podważania tego, co uważamy za oczywiste. Gościnność może być częścią narodowej autopromocji, ponuractwo może posiadać kulturowe uzasadnienia, stosunek do władzy może łączyć nieufność z jednoczesnym pragnieniem silnego przywództwa, a wyobrażenia o rodzinie czy religijności potrafią rozmijać się z rzeczywistymi praktykami. Zakres jest przy tym szeroki, od zaufania i pracy po higienę, alkohol, wiedzę czy stosunek do zwierząt. W rezultacie książka nie układa się w jeden portret Polaka, lecz raczej w serię pęknięć pomiędzy tym, kim chcielibyśmy być, kim sądzimy, że jesteśmy, i tym, co sugerują dane.
Polskość jest przez to chyba bardziej interesująca jako prowokacja intelektualna niż jako ostateczne wyjaśnienie narodowego charakteru. Janicki umiejętnie demontuje mity, pisze przystępnie i potrafi zmusić czytelnika do sprawdzenia własnych przekonań, ale jego próby wyprowadzania współczesności z odległej przeszłości wymagają większej ostrożności niż samo zestawianie danych. To książka, której wartością nie jest znalezienie jednej odpowiedzi na pytanie „jacy są Polacy”, bo taka odpowiedź zapewne nie istnieje. Znacznie cenniejsze okazuje się pokazanie, jak wiele z polskości składa się nie z niezmiennych cech, lecz z opowieści, które przez pokolenia powtarzamy sami o sobie. I dopiero gdy te opowieści zderzy się z historią i statystyką, widać, które nadal coś wyjaśniają, a które są już tylko narodowym przyzwyczajeniem.

