Regina zamierza wysłać wampiry na Księżyc. Nie metaforycznie, nie w ramach jakiegoś mistycznego rytuału, lecz całkiem dosłownie, za pomocą skonstruowanych skrzydeł, które mają ponieść jej niewielki klan ku obiecanemu schronieniu. Gdzieś tam, ponad światem ludzi, czeka podobno pałac króla wampirów, miejsce wolne od prześladowań, strachu i konieczności ukrywania własnej natury. Ambrose, młody członek tej osobliwej społeczności, ma jednak poważne wątpliwości. Nie tylko co do technicznych możliwości przedsięwzięcia, ale przede wszystkim wobec przekonania, że wszyscy powinni pragnąć dokładnie tej samej przyszłości. Andrea Morstabilini w Krwi jak blask księżyca zaczyna od pomysłu, który mógłby z powodzeniem posłużyć za podstawę groteskowej baśni, po czym stopniowo zamienia go w opowieść o religijnym fanatyzmie, przemocy, cielesności i samotności. Skrzydła okazują się tutaj znacznie mniej nieprawdopodobne niż wiara, że wystarczy opuścić Ziemię, żeby uwolnić się od wszystkich problemów.
Ambrose mieszka w odizolowanym zamku, z dala od współczesnego świata, w niewielkiej wspólnocie podporządkowanej Reginie. Przywódczyni od lat przygotowuje swoich podopiecznych do wielkiej podróży, a jej przekonanie o istnieniu księżycowego azylu przybiera formę niemal religijnej pewności. Nie chodzi już wyłącznie o znalezienie bezpiecznego miejsca. Księżyc staje się obietnicą zbawienia, celem nadającym sens codziennemu życiu i uzasadnieniem wyrzeczeń. Ambrose nie potrafi jednak podzielać tego entuzjazmu. Zamiast marzyć o odległym pałacu, coraz mocniej interesuje się światem, przed którym jego towarzysze chcą uciec. W tajemnicy nawiązuje kontakt z człowiekiem, przekonanym, że może pomóc mu odmienić własny los. W ten sposób podważa jedną z podstawowych zasad funkcjonowania klanu: bezpieczeństwo wymaga izolacji, a izolacja posłuszeństwa.Właśnie ten mechanizm podporządkowania wydał mi się jednym z najciekawszych elementów powieści. Regina nie potrzebuje przecież nieustannie przypominać swoim podopiecznym, że ma nad nimi władzę. Wystarczy, że kontroluje ich wyobrażenie przyszłości. To ona wskazuje cel, określa drogę i decyduje, które wątpliwości są dopuszczalne. Każdy, kto kwestionuje jej plan, może zostać przedstawiony jako zagrożenie dla całej społeczności. Morstabilini bardzo trafnie wykorzystuje strukturę niewielkiego klanu, żeby pokazać sposób działania grup opartych na bezwzględnej lojalności wobec przywódcy. Im bardziej nieprawdopodobna staje się obietnica, tym mocniej trzeba wierzyć, ponieważ przyznanie się do pomyłki oznaczałoby uznanie, że całe dotychczasowe życie podporządkowano złudzeniu.
Regina nie jest przy tym interesująca wyłącznie jako figura tyranii. Jej wizja odpowiada przecież na rzeczywisty problem. Wampiry żyją w świecie, który ich nie akceptuje, muszą się ukrywać i mają powody, żeby obawiać się ludzi. Obietnica miejsca, w którym nie będą prześladowane, nie jest więc całkowicie pozbawiona sensu. Niebezpieczeństwo zaczyna się wtedy, kiedy uzasadniony lęk zostaje wykorzystany do odebrania innym prawa wyboru. Regina może szczerze wierzyć w swoje przedsięwzięcie, ale szczerość przekonania nie czyni go automatycznie słusznym. Morstabilini pokazuje, jak łatwo troska o przetrwanie wspólnoty zmienia się w przekonanie, że dla jej dobra wolno decydować o życiu każdego członka.
Ambrose znajduje się w szczególnie trudnym położeniu, ponieważ nie odrzuca własnego klanu z prostego kaprysu. To społeczność, w której dorastał i która zapewniała mu schronienie. Jego niezgoda nie oznacza więc wyłącznie sprzeciwu wobec Reginy. Wymaga zakwestionowania zasad, według których dotąd rozumiał świat, a także zaakceptowania możliwości utraty jedynego znanego mu domu. Morstabilini nie przedstawia niezależności jako efektownego gestu polegającego na wypowiedzeniu kilku odważnych słów. Dla Ambrose’a samodzielne myślenie wiąże się ze strachem, poczuciem winy i świadomością, że po opuszczeniu wspólnoty może nie znaleźć nikogo, kto zechce go przyjąć. Wampiryzm staje się tutaj znakomitym narzędziem do opowiedzenia o odmienności. Ambrose nie jest człowiekiem, nie może więc po prostu zrezygnować z własnej natury i rozpłynąć się w tłumie. Jednocześnie nie potrafi całkowicie utożsamić się z oczekiwaniami innych wampirów. Znajduje się pomiędzy światami, z których żaden nie oferuje mu bezwarunkowej akceptacji. Jego zainteresowanie ludźmi, również uczuciowe i erotyczne, dodatkowo komplikuje tę sytuację. Bohater nie tylko kwestionuje zasady narzucone przez Reginę, ale także próbuje zrozumieć własne pragnienia. W jego przypadku pytanie o to, kim chce być, jest nierozerwalnie związane z pytaniem, kogo wolno mu kochać.
Queerowy wymiar tej historii jest wyraźny, choć Morstabilini nie zamienia go w jedyny temat powieści. Ambrose odczuwa pociąg do mężczyzn, a jego relacje z ludźmi niosą ze sobą zarówno fascynację, jak i niepewność. Nie chodzi jednak o prostą opowieść, w której wampiryzm stanowi zaszyfrowane określenie orientacji seksualnej. Takie odczytanie byłoby zbyt wąskie. Autor wykorzystuje figurę wampira do pokazania różnych form wykluczenia, również tych wynikających z lęku przed niezrozumiałym, społecznej potrzeby klasyfikowania innych i przekonania, że odmienność wymaga kontroli. Queerowość Ambrose’a jest częścią jego tożsamości, nie zaś zagadką, którą fabuła musi rozwiązać.
Bardzo podoba mi się również sposób, w jaki Morstabilini odwraca tradycyjne relacje między człowiekiem a potworem. W klasycznym horrorze to człowiek obawia się wampira, ponieważ może stać się jego ofiarą. Tutaj wampiry również mają powody, żeby bać się ludzi, a Królewskie Towarzystwo Diurnalne nadaje temu lękowi wyjątkowo konkretny wymiar. Organizacja interesuje się nadnaturalnymi istotami z powodów znacznie mniej niewinnych niż zwykła ciekawość. Jej działalność wiąże się z eksperymentami i przekonaniem, że odmienną istotę można potraktować jak materiał badawczy. W rezultacie granica pomiędzy potworem a człowiekiem przestaje przebiegać tam, gdzie podpowiadałaby tradycja gatunku.
Towarzystwo Diurnalne stanowi zresztą niepokojące przeciwieństwo klanu Reginy. Obie społeczności funkcjonują według określonego porządku, obie mają własne przekonania dotyczące wampirów i obie próbują podporządkować sobie Ambrose’a. Różnią się językiem, celami i sposobami działania, ale w pewnym momencie zaczyna łączyć je przekonanie, że jednostka może zostać poświęcona w imię czegoś większego. Regina mówi o ocaleniu gatunku, ludzie odwołują się do własnych interesów i poznawania natury nadnaturalnych istot. W obu przypadkach najłatwiej pominąć pytanie, czego chce ten, którego życie ma zostać wykorzystane.
Szczególnie mocno wybrzmiewa to w części związanej z eksperymentami. Morstabilini nie ogranicza się do sugerowania, że człowiek może okazać się bardziej okrutny niż wampir. Interesuje go przede wszystkim sposób, w jaki przemoc zostaje ubrana w język konieczności, wiedzy i postępu. Kiedy ktoś uzna drugą istotę za obiekt badań, bardzo łatwo przestać dostrzegać jej cierpienie jako coś wymagającego moralnego namysłu. Ambrose zostaje skonfrontowany z sytuacją, w której jego ciało przestaje należeć wyłącznie do niego. To jeden z najbardziej przejmujących wymiarów powieści, ponieważ pragnienie wolności nabiera tutaj znaczenia znacznie bardziej podstawowego niż możliwość opuszczenia zamku czy wyboru miejsca zamieszkania.
Autor nie oszczędza przy tym bohatera. Krew jak blask księżyca potrafi być brutalna, a jej okrucieństwo nie sprowadza się do efektownych scen mających przypomnieć, że czytamy historię o krwiopijcach. Przemoc pozostawia konsekwencje psychiczne i fizyczne, wpływa na sposób postrzegania siebie oraz innych. Właśnie dlatego trudno traktować tę powieść jak klasyczny horror, w którym napięcie wynika przede wszystkim z oczekiwania na kolejny atak. Morstabilini częściej pyta o to, co dzieje się z istotą pozbawioną kontroli nad własnym losem, niż próbuje przestraszyć czytelnika samym widokiem krwi. Najbardziej zaskakująca okazuje się jednak konstrukcja książki. Powieść została podzielona na trzy części, które różnią się nie tylko miejscem akcji i charakterem wydarzeń, lecz także sposobem opowiadania. Początkowo poznajemy życie Ambrose’a w zamku, zasady funkcjonowania klanu oraz przygotowania do wyprawy na Księżyc. Ta część jest stosunkowo najbliższa tradycyjnej narracji fantastycznej. Mamy zamkniętą społeczność, wyrazisty konflikt pomiędzy jednostką a przywódczynią i rosnące napięcie związane z nadchodzącą podróżą. Wszystko wydaje się prowadzić ku rozstrzygnięciu, które powinno wynikać z dotychczasowych wydarzeń. Morstabilini szybko pokazuje jednak, że nie zamierza podporządkować całej powieści takim oczekiwaniom.
Druga część zmienia reguły lektury niemal demonstracyjnie. Zamiast klasycznej narracji pojawia się forma przypominająca dramat, z podziałem na role i didaskaliami. Autor sięga również po narrację drugoosobową, kierując słowa do Ambrose’a i sprawiając, że jego doświadczenie nabiera osobliwego charakteru. Bohater, który wcześniej próbował samodzielnie zdecydować o swojej przyszłości, zostaje sprowadzony do roli kogoś, komu wydarzenia są narzucane. Zmiana formy nie jest więc jedynie literackim popisem. Oddaje utratę sprawczości i poczucie wyobcowania, którego zwyczajna narracja mogłaby nie przekazać z taką siłą.
Przyznaję jednak, że właśnie tutaj Morstabilini wystawia cierpliwość czytelnika na największą próbę. Rozumiem zamysł formalny i doceniam jego związek z doświadczeniem Ambrose’a, ale nie zawsze miałam poczucie, że eksperyment równie dobrze działa na poziomie samej lektury. Nagłe przejście do dramatycznej konstrukcji wytrąca z rytmu, a większa intensywność języka potrafi utrudnić emocjonalne wejście w opisywane wydarzenia. Zamiast przeżywać wszystko razem z bohaterem, chwilami skupiałam się na rozszyfrowywaniu sposobu, w jaki autor postanowił przedstawić jego sytuację. To interesujący zabieg, choć niekoniecznie przyjemny i nie zawsze równie skuteczny. W trzeciej części powieść ponownie zmienia charakter. Opuszczamy ograniczoną przestrzeń zamku i jego najbliższego otoczenia, a wraz z Ambrose’em poznajemy szerszy świat oraz inne wampiry. Historia zyskuje bardziej podróżniczy wymiar, pojawiają się kolejne spotkania i nowe spojrzenia na naturę krwiopijców. Wśród miejsc odwiedzanych przez bohatera znajduje się nawet Kraków, co stanowi dość nieoczekiwany akcent w tej osobliwej wędrówce. Poszerzenie perspektywy jest potrzebne, ponieważ pozwala skonfrontować przekonania wyniesione z klanu z rzeczywistością, która nie mieści się w opowieściach Reginy.
Ten trzyczęściowy układ można odczytywać jako kolejne etapy dojrzewania Ambrose’a do samodzielności. Najpierw funkcjonuje we wspólnocie, która określa jego miejsce w świecie. Później doświadcza skrajnego ograniczenia własnej sprawczości, by ostatecznie próbować odnaleźć siebie poza narzuconymi wcześniej strukturami. Podoba mi się ta konsekwencja tematyczna, nawet jeśli sama konstrukcja fabuły bywa nierówna. Morstabilini wyraźnie bardziej interesuje się znaczeniem poszczególnych doświadczeń niż płynnym prowadzeniem wydarzeń od jednego punktu do następnego. Dla jednych będzie to największa zaleta książki, dla innych powód do irytacji.
Sama należę gdzieś pomiędzy tymi grupami. Potrafię docenić literaturę, która nie podaje wszystkiego na tacy i wymaga od czytelnika aktywnego udziału w interpretacji. Nie oczekuję również, że każda fantastyczna historia będzie rozwijała się zgodnie z zasadami klasycznej przygodówki. Mam jednak wrażenie, że Morstabilini chwilami zbyt mocno ufa symbolice, jakby samo znaczenie obrazu wystarczało, żeby uzasadnić jego obecność w fabule. Nie wszystkie przejścia pomiędzy wydarzeniami wydają się równie przekonujące, a niektóre sceny sprawiają wrażenie podporządkowanych przede wszystkim idei, którą mają zilustrować. Powieść zyskuje przez to interpretacyjną wieloznaczność, ale traci część narracyjnej płynności. Nie jest to również książka napisana językiem, który pozwala bez większego wysiłku pochłaniać kolejne rozdziały. Morstabilini lubi rozbudowane zdania, obrazowe opisy, filozoficzne rozważania i sformułowania wyraźnie odchodzące od codziennej prostoty. Jego proza bywa liryczna, chwilami niemal oniryczna, a w momentach największego napięcia potrafi przybrać wyjątkowo intensywną formę. Taki styl dobrze współgra z opowieścią o istotach żyjących na granicy rzeczywistości i mitu. Nie zawsze jednak działa z jednakową siłą. Zdarzało mi się zatrzymywać nad fragmentem nie dlatego, że szczególnie mnie poruszył, lecz dlatego, że musiałam ponownie ustalić, co właściwie zostało w nim powiedziane.
To istotna różnica, ponieważ trudny język nie jest automatycznie językiem głębokim. Morstabilini potrafi pisać pięknie, a niektóre obrazy rzeczywiście pozostają w pamięci, ale miejscami jego stylistyczna ambicja zaczyna dominować nad opowieścią. Nie chodzi o to, że literatura powinna unikać metafor albo ograniczać się do krótkich zdań. Problem pojawia się wtedy, kiedy każda emocja zostaje przedstawiona z podobną intensywnością, przez co trudniej odróżnić momenty naprawdę przełomowe od tych mniej istotnych. W Krwi jak blask księżyca zdarzają się fragmenty, którym przydałoby się odrobinę więcej prostoty. Nie odebrałaby im znaczenia, a pozwoliłaby mocniej wybrzmieć temu, co najważniejsze. Jednocześnie trudno odmówić autorowi wyobraźni. Sam pomysł na wampiry konstruujące skrzydła, żeby dostać się do księżycowego królestwa, jest tak osobliwy, że mógłby łatwo zamienić się w niezamierzoną komedię. Morstabilini traktuje go jednak z całkowitą powagą i dzięki temu wydobywa z niego coś znacznie ciekawszego. Księżyc nie jest tutaj wyłącznie fantastycznym celem podróży. Staje się wyobrażeniem miejsca, w którym wszystkie konflikty mają zostać rozwiązane samym faktem dotarcia do niego. Wystarczy zbudować skrzydła, opuścić Ziemię i rozpocząć życie w świecie pozbawionym ludzkiej wrogości. Brzmi to pięknie, dopóki nie zaczniemy zastanawiać się, czy jakakolwiek wspólnota potrafi pozostawić własne problemy za sobą.
Właśnie w tym tkwi przewrotność księżycowej utopii. Regina zakłada, że źródłem nieszczęścia wampirów jest przede wszystkim świat zewnętrzny. Ludzie ich prześladują, więc należy znaleźć miejsce, do którego ludzie nie dotrą. Tyle że problemy klanu nie zaczynają się i nie kończą na relacjach z ludźmi. Wewnątrz społeczności istnieją zależności, nierówności i konflikty, a sama Regina sprawuje władzę w sposób pozostawiający niewiele przestrzeni na indywidualne potrzeby. Przeniesienie wszystkich członków grupy na Księżyc nie sprawiłoby automatycznie, że przestaliby się bać, podporządkowywać sobie innych czy odczuwać zazdrość. Można zmienić miejsce zamieszkania, ale znacznie trudniej porzucić sposób myślenia.
Dlatego Krew jak blask księżyca tak dobrze działa jako opowieść o niebezpieczeństwie zbiorowych obietnic. Wielkie wizje przyszłości często wymagają od jednostki cierpliwości, wyrzeczeń i posłuszeństwa. Obecne cierpienie ma zostać wynagrodzone później, kiedy wszyscy dotrą do wymarzonego celu. Wątpliwości są wtedy niewygodne, ponieważ mogą osłabić wiarę pozostałych. Ambrose nie potrafi jednak zaakceptować założenia, że jego życie musi zostać podporządkowane cudzej wizji szczęścia. Jego bunt nie polega na odrzuceniu samej potrzeby bezpieczeństwa. Polega na zakwestionowaniu przekonania, że ktoś inny ma prawo określić, gdzie i w jaki sposób powinien je odnaleźć.
Pod tym względem powieść Morstabiliniego ma sporo wspólnego z tradycją literackiego wampiryzmu zapoczątkowaną na długo przed współczesną modą na romantycznych krwiopijców. Można dostrzec w niej echa Wywiadu z wampirem Anne Rice, szczególnie w sposobie przedstawiania istot nadnaturalnych jako bohaterów zdolnych do głębokich emocji, pożądania i egzystencjalnych rozterek. Ambrose nie jest jednak kolejnym Louisem de Pointe du Lac. Nie skupia się przede wszystkim na moralnej ocenie własnego głodu czy ciężarze nieśmiertelności. Znacznie mocniej interesuje go możliwość samodzielnego określenia własnej przyszłości. Tam, gdzie Rice pytała o sens wiecznego istnienia, Morstabilini zastanawia się, komu wolno decydować o sposobie tego istnienia.
Nie oznacza to, że bohater jest całkowicie pozbawiony słabości. Ambrose bywa niepewny, podatny na cudze wpływy i nie zawsze potrafi przewidzieć konsekwencje własnych decyzji. Chwilami można mieć do niego pretensje, że tak bardzo pragnie wyrwać się spod jednej formy kontroli, iż nie dostrzega zagrożeń płynących z innych stron. Właśnie ta niedoskonałość czyni go wiarygodnym. Człowiek wychowany w izolacji nie staje się przecież automatycznie mistrzem samodzielnego życia w chwili, gdy przekroczy próg domu. Potrzebuje czasu, żeby nauczyć się odróżniać prawdziwą pomoc od kolejnej próby wykorzystania jego bezradności.
Miałam jednak poczucie, że nie wszystkie relacje Ambrose’a otrzymują równie przekonujące rozwinięcie. Autor potrafi oddać intensywność fascynacji i lęku, ale czasami emocjonalne znaczenie spotkania zostaje zaznaczone mocniej niż jego naturalny rozwój. Dotyczy to szczególnie fragmentów, w których bohaterowie mają reprezentować określone postawy wobec wolności, odmienności czy władzy. Zdarza się wtedy, że ich funkcja symboliczna wysuwa się przed indywidualny charakter. Nie przekreśla to siły całej opowieści, lecz sprawia, że nie zawsze przeżywałam losy postaci z intensywnością, do której wyraźnie dążył autor.
Najbardziej przekonująca pozostaje dla mnie sama droga Ambrose’a od podporządkowania ku samodzielności. Nie dlatego, że prowadzi przez szczególnie efektowne przygody, ale ponieważ wymaga od niego stopniowego porzucania kolejnych złudzeń. Najpierw musi zakwestionować opowieść Reginy, później przekonać się, że świat ludzi niekoniecznie zaoferuje mu bezpieczeństwo, którego pragnie. Każde doświadczenie komplikuje jego wyobrażenie wolności. Morstabilini nie przedstawia jej jako stanu, który można osiągnąć raz na zawsze. Wolność wymaga nieustannego rozpoznawania sytuacji, w których ktoś próbuje narzucić nam własną definicję szczęścia. Właśnie dlatego nie traktowałabym Krwi jak blask księżyca jako propozycji dla osób poszukujących przede wszystkim horroru. Krew i przemoc rzeczywiście się pojawiają, ale nie są głównym źródłem napięcia. Wampiry nie służą tutaj do organizowania kolejnych scen polowania, a nadnaturalne elementy nie zostały wykorzystane po to, żeby zbudować rozbudowany system fantastycznych zasad. Morstabilini znacznie chętniej zajmuje się filozofią, tożsamością i społecznymi mechanizmami wykluczenia. Jeśli ktoś sięgnie po książkę z nadzieją na dynamiczną opowieść o krwiopijcach walczących z ludźmi, może poczuć się rozczarowany. Ta historia wymaga zupełnie innego nastawienia.
Nie nazwałabym jej również lekturą bezwarunkowo udaną. Ambicja autora jest widoczna niemal na każdej stronie, ale nie wszystkie pomysły współpracują ze sobą równie dobrze. Zmiany formy potrafią fascynować, lecz czasami utrudniają zaangażowanie. Poetycki język tworzy niepowtarzalną atmosferę, ale bywa przeciążony. Symbolika otwiera wiele możliwości interpretacyjnych, choć niekiedy odbywa się to kosztem narracyjnej przejrzystości. Morstabilini chce zmieścić w stosunkowo niewielkiej powieści bardzo dużo: religijną utopię, fanatyzm, queerową tożsamość, przemoc instytucjonalną, potrzebę przynależności i poszukiwanie wolności. Nie wszystkie te tematy zostają rozwinięte z jednakową precyzją.
A jednak trudno mi odmówić tej książce charakteru. Nawet kiedy irytowała mnie nadmiarem stylistycznych ozdobników albo zbyt gwałtowną zmianą sposobu opowiadania, nie miałam wrażenia, że czytam historię napisaną według gotowego przepisu. Morstabilini nie próbuje dostarczyć kolejnej atrakcyjnej wariacji na temat pięknych nieśmiertelnych. Bierze dobrze znaną figurę wampira i wykorzystuje ją do zbudowania osobliwej, miejscami niewygodnej opowieści o istotach, które rozpaczliwie szukają miejsca dla siebie. Nie wszystko w tej konstrukcji działa, ale przynajmniej ma ona własną tożsamość.
Po zakończeniu lektury najdłużej myślałam nie o brutalnych scenach ani o formalnych eksperymentach, lecz o samym pomyśle ucieczki na Księżyc. Jest w nim coś jednocześnie wzruszającego i przerażającego. Wzruszającego, ponieważ trudno nie zrozumieć istot marzących o miejscu, w którym nikt nie będzie ich prześladował. Przerażającego, ponieważ gotowość do uwierzenia w tak odległy raj świadczy o skali rozpaczy, z jaką muszą mierzyć się na Ziemi. Regina wykorzystuje to pragnienie do budowania własnej władzy, ale sama potrzeba schronienia pozostaje prawdziwa. Morstabilini nie wyśmiewa jej, nawet kiedy pokazuje, jak niebezpieczne mogą stać się obietnice jej spełnienia.
Krew jak blask księżyca nie jest powieścią, którą poleciłabym każdemu miłośnikowi wampirów. Wymaga cierpliwości, akceptacji dla narracyjnych eksperymentów i gotowości do szukania znaczeń poza dosłownym przebiegiem wydarzeń. Niektóre fragmenty potrafią zachwycić obrazowością, inne pozostawiają poczucie, że autor bardziej skupił się na własnej wizji niż na wygodzie odbiorcy. Mimo tych zastrzeżeń cieszę się, że po nią sięgnęłam. Jest w niej coś niepokornego, czego nie da się sprowadzić do zwyczajnej opowieści o walce ludzi z wampirami. Morstabilini pyta przede wszystkim o prawo do życia na własnych warunkach, nawet jeśli inni uważają nasze istnienie za błąd. Ambrose nie potrzebuje przecież pałacu na Księżycu, żeby jego życie nabrało znaczenia. Potrzebuje możliwości zdecydowania, gdzie chce być, kogo kochać i komu zaufać, bez konieczności oddawania własnego losu w cudze ręce. Regina obiecuje mu niebo, ludzie próbują podporządkować jego ciało swoim celom, a on musi dopiero nauczyć się, że żadna z tych dróg nie daje mu tego, czego naprawdę szuka. I chyba właśnie dlatego pomysł na skrzydła jest w tej książce tak trafny. Można je skonstruować, można wierzyć, że uniosą człowieka ponad wszystkie ziemskie nieszczęścia, ale najtrudniej nauczyć się latać wtedy, kiedy przez całe życie ktoś inny decydował, w którą stronę wolno rozłożyć skrzydła.

