Marek Tokarz
Maligna Łukasza Wnuka to powieść historyczna, która nie idzie najprostszą drogą. Nie opiera się wyłącznie na rekonstrukcji epoki, nie szuka łatwego efektu w szabli, chorągwi i bitewnym rozmachu. Autor sięga po wiek siedemnasty, po Rzeczpospolitą wyniszczoną potopem szwedzkim i wojną z Moskwą, ale najważniejszym polem walki czyni ludzką psychikę. To książka o świecie po katastrofie, lecz także o człowieku, który sam stał się ruiną.
Samuel Tyburcy Rużyński wraca z moskiewskiej niewoli i zmierza ku swojej chorągwi. Taki punkt wyjścia mógłby zapowiadać klasyczną powieść sarmacką, ale Wnuk szybko rozsadza tę konwencję od środka. Droga bohatera przez spustoszoną Sandomierszczyznę staje się wędrówką przez pamięć, winę, majaki i moralne rozdarcie. Tytułowa maligna nie jest tylko stanem gorączkowym, lecz zasadą całej opowieści, sposobem widzenia świata, w którym rzeczywistość miesza się ze snem, a przeszłość powraca pod postacią widm.
Największą siłą książki pozostaje atmosfera. Wnuk buduje ją cierpliwie, gęsto, bez pośpiechu. Zrujnowane miejscowości, ludzie okaleczeni wojną, dziwne zdarzenia i postacie pojawiające się jak zjawy tworzą pejzaż bliski danse macabre. To Rzeczpospolita nie tyle historyczna, ile prześniona w gorączce. Nie ma tu triumfalnej opowieści o rycerskiej chwale. Jest kraj przeorany przemocą, pełen strachu, głodu i duchowego rozkładu.
Samuel to bohater bardzo ciekawy, bo nie daje się sprowadzić do figury dzielnego weterana. Jest człowiekiem doświadczonym przez wojnę, ale też przez własne wybory. Nieustannie próbuje zrozumieć, czy może ufać swoim zmysłom i wspomnieniom. Jego podróż działa jak wiwisekcja sumienia, w której pytanie o tożsamość okazuje się równie ważne jak pytanie o winę. Czy naprawdę jest tym, za kogo się uważa. Czy może jeszcze coś naprawić. Czy człowiek, który widział i czynił zło, ma prawo oczekiwać odkupienia.
W tym sensie Maligna dobrze koresponduje z tradycją polskiej prozy historycznej, ale nie powtarza jej mechanicznie. Pobrzmiewają tu odległe echa Sienkiewicza, zwłaszcza w obrazie wojennej Rzeczypospolitej i sarmackiego imaginarium, lecz Wnuk przesuwa akcent z przygody na rozpad wewnętrzny. Bliżej mu chwilami do powieści gotyckiej, psychologicznej i onirycznej niż do klasycznej narracji batalistycznej. Nawet jeśli pojawia się husarski etos, autor pokazuje go nie jako czysty mit, ale jako ciężar noszony przez człowieka zmęczonego własną przeszłością.
Bardzo dobrze wypada język. Stylizacja nie przytłacza, lecz buduje rytm i smak epoki. Autor nie zamienia tekstu w muzealną rekonstrukcję dawnej polszczyzny, tylko korzysta z archaizującego tonu z wyczuciem. Zdania mają ciężar, obrazowość i poetycką gęstość. To proza pisana z ambicją literacką, nie tylko z ambicją opowiedzenia historycznej fabuły. Dzięki temu czytelnik czuje duszność świata przedstawionego niemal fizycznie.
Nie jest to jednak książka dla każdego. Narracja bywa niejednoznaczna, a granice między jawą, snem i majakiem celowo pozostają rozmyte. Część wątków może sprawiać wrażenie bardziej zasugerowanych niż domkniętych. Dla jednych będzie to wada, dla innych naturalna konsekwencja przyjętej formy. Maligna nie proponuje wygodnej lektury, tylko wymaga wejścia w jej rytm i zgodzenia się na niepewność.
Właśnie dlatego powieść Łukasza Wnuka zostawia mocny ślad. To nie jest efektowna opowieść o dawnych wojnach, lecz mroczne studium tego, co wojna robi z człowiekiem i światem wokół niego. Najbardziej porusza tu przekonanie, że prawdziwe spustoszenie nie kończy się wraz z bitwą, bo najdłużej trwa w pamięci, ciele i sumieniu. Maligna zasługuje na uwagę jako książka odważna, osobna i literacko dopracowana, jedna z tych, które pokazują, że polska powieść historyczna wciąż może mówić świeżym, niepokojącym głosem.
