Marek Tokarz
Literatura historyczna dotycząca początków państwa polskiego często porusza się między dwoma skrajnościami. Z jednej strony pojawiają się opracowania naukowe skupione na faktach i analizie źródeł, z drugiej beletrystyka, która historię traktuje jedynie jako dekorację dla przygodowej fabuły. Cykl Roberta F. Barkowskiego Na piastowskiej służbie próbuje znaleźć dla siebie miejsce pomiędzy tymi dwoma biegunami. Autor, od lat zajmujący się wczesnym średniowieczem w swoich publikacjach popularnonaukowych, przenosi wiedzę historyczną do świata powieści, budując opowieść o czasach Bolesława Chrobrego, kiedy struktury młodego państwa dopiero się umacniały, a Europa Środkowa pozostawała przestrzenią nieustannych napięć politycznych i religijnych.
Pierwszy tom cyklu, Włócznia Chrobrego, osadza akcję w okresie wyniszczającej wojny między Bolesławem Chrobrym a cesarzem Henrykiem II. Konflikt ten, trwający od początku XI wieku, stanowi jeden z kluczowych momentów w historii młodego państwa Piastów i właśnie w jego realiach Barkowski umieszcza swoich bohaterów. Nie są nimi jednak postacie historyczne, lecz czwórka fikcyjnych drużynników księcia: Gromosław, Czambor, Bernard i Randulf. Ten zabieg pozwala autorowi prowadzić narrację w sposób bardziej swobodny, a jednocześnie pozostawić wydarzenia historyczne w roli solidnego tła. To rozwiązanie znane z klasycznych powieści historycznych, w których fikcyjni bohaterowie prowadzą czytelnika przez realne wydarzenia epoki, podobnie jak działo się to choćby w Krzyżakach Henryka Sienkiewicza.
W centrum pierwszego tomu znajduje się wątek poszukiwania skradzionego artefaktu związanego z włócznią św. Maurycego, relikwią o ogromnym znaczeniu symbolicznym dla władzy Chrobrego. Ten motyw staje się pretekstem do rozbudowanej podróży, która prowadzi bohaterów przez pogranicza cesarstwa, ziemie Połabia i regiony nadbałtyckie. Konstrukcja przypomina klasyczną powieść drogi, w której kolejne miejsca przynoszą nowe konflikty, zdrady i starcia zbrojne. Największą siłą narracji okazuje się tu tempo opowieści, w której wydarzenia następują po sobie niemal bez wytchnienia, ale jednocześnie nie przytłaczają czytelnika nadmiarem scen bitewnych.
Drugi tom, Słowiańskie zamęty, rozwija historię już po podpisaniu traktatu w Budziszynie w 1018 roku. Teoretyczny koniec wojny z cesarstwem nie oznacza jednak spokoju. Barkowski kieruje uwagę czytelnika na ziemie Obodrytów, gdzie narasta konflikt wewnętrzny i napięcia związane z reakcją pogańską. Ten fragment cyklu szczególnie wyraźnie pokazuje zainteresowanie autora historią zachodniosłowiańskich plemion. Opis świata Połabia staje się jednym z najbardziej interesujących elementów powieści, ponieważ pozwala spojrzeć na wczesne średniowiecze nie tylko z perspektywy Piastów czy cesarstwa, lecz także ludów, które próbowały zachować swoją niezależność.
W trzeciej części, Bursztynowy krzyżyk, akcja przenosi się jeszcze dalej na wschód wraz z wyprawą Chrobrego na Ruś Kijowską. Tym razem fabuła koncentruje się wokół misji odnalezienia zaginionej córki władcy, Wierzysławy. Wyprawa prowadzi bohaterów przez pola bitew, ruskie miasta i stepowe przestrzenie zamieszkane przez Pieczyngów. Rozmach geograficzny cyklu robi duże wrażenie, ponieważ pozwala zobaczyć początki państwa polskiego w szerokim kontekście politycznym i kulturowym. Europa wczesnego XI wieku nie jest tu jednolitą przestrzenią, lecz mozaiką rywalizujących ze sobą ludów, religii i ambicji władców.
Jednym z wyraźnych atutów cyklu pozostaje historyczne przygotowanie autora. Barkowski wyraźnie oddziela elementy fikcyjne od wydarzeń i postaci znanych ze źródeł. W tle pojawiają się realne postacie epoki, takie jak Bolesław Chrobry, jego syn Mieszko czy cesarz Henryk II, ale nie dominują one narracji. Ich obecność wzmacnia poczucie autentyczności świata przedstawionego. Powieść dzięki temu pełni funkcję nie tylko rozrywkową, lecz także popularyzatorską, przybliżając czytelnikowi epokę, która w polskiej literaturze wciąż pozostaje stosunkowo słabo reprezentowana.
Barkowski podejmuje również interesujący wątek przemiany religijnej świata słowiańskiego. Zderzenie dawnych wierzeń z chrześcijaństwem nie jest jedynie tłem wydarzeń, lecz ważnym elementem rzeczywistości bohaterów. Opisy świątyń, obrzędów czy napięć między różnymi systemami wiary pokazują moment przełomu cywilizacyjnego. To czas, kiedy dawny porządek stopniowo ustępuje nowemu, a społeczeństwa Europy Środkowej zaczynają funkcjonować w ramach chrześcijańskiej kultury politycznej.
Warto zwrócić uwagę także na decyzję stylistyczną autora dotyczącą języka. Barkowski niemal całkowicie rezygnuje z intensywnej stylizacji archaicznej. Dzięki temu narracja pozostaje płynna i przystępna. Czyta się ją szybko, bez konieczności przebijania się przez trudne konstrukcje stylizowane na dawną polszczyznę. Choć taka decyzja nieco ogranicza atmosferę dawności, zdecydowanie zwiększa przystępność powieści i sprawia, że historia nabiera bardziej dynamicznego charakteru.
Cykl Na piastowskiej służbie wpisuje się więc w tradycję przygodowej powieści historycznej, która łączy elementy militarnej opowieści, podróży i politycznej intrygi. Jednocześnie stanowi próbę literackiego ożywienia jednego z najbardziej fascynujących okresów w historii Polski. To opowieść o świecie, który dopiero się kształtuje, o granicach przesuwających się wraz z armiami i o ludziach, którzy w cieniu wielkich władców próbują odnaleźć własne miejsce w burzliwej rzeczywistości początku XI wieku.
