RECENZJA: Old Boy 4 | Po wyjściu z celi - Kawerna: Gazeta Fantastyczna

Najtrudniej czytać finał Old Boya bez widma filmu Park Chan Wooka siedzącego gdzieś z tyłu głowy. To chyba przekleństwo polskiego odbioru tej mangi. Większość z nas najpierw zobaczyła film, który po zakończeniu nie tyle zostawiał widza z pytaniami, ile przybijał go do fotela i kazał oddychać przez zaciśnięte zęby. Dopiero potem przyszła manga Garona Tsuchiyi i Nobuakiego Minegishiego, starsza, spokojniejsza, mniej efektowna w okrucieństwie, ale też bardziej rozciągnięta w psychologicznym napięciu. I teraz, kiedy czwarty tom wreszcie domyka tę historię, bardzo łatwo pomylić rozczarowanie brakiem filmowego ciosu z rozczarowaniem samą mangą. A to nie jest takie proste.

Przez cztery tomy Gotō próbował dowiedzieć się, dlaczego ktoś odebrał mu dziesięć lat życia. Nie zabił go, nie okaleczył, nie zniszczył w sposób szybki i oczywisty. Zamknął go w pokoju, karmił, obserwował, trzymał przy życiu, a potem wypuścił, jakby prawdziwa kara miała zacząć się dopiero po odzyskaniu wolności. I rzeczywiście tak było. Old Boy od początku sugerował, że zamknięcie było tylko pierwszym aktem. Drugi rozgrywał się już na ulicach Tokio, w barach, mieszkaniach, hotelach, wspomnieniach i rozmowach, w których każde zdanie mogło być częścią zaplanowanego spektaklu.

Czwarty tom pokazuje, że przeciwnik Gotō nie chciał jedynie zemsty. On chciał reżyserii. Chciał zbudować świat wokół jednego człowieka, wciągnąć go w grę, ustawić mu spotkania, fałszywe tropy, świadków, przypadki i emocjonalne pułapki. To nie była kara wymierzona impulsywnie. To był projekt życia, obsesja wyhodowana przez lata do rozmiaru prywatnego systemu kontroli. Dlatego porównanie Gotō do Trumana z Truman Show ma sens. On też porusza się po rzeczywistości, która niby jest otwarta, ale zbyt wiele jej elementów zostało przygotowanych przez kogoś innego.

Tylko że tutaj nie ma pastelowej fasady telewizyjnego miasteczka. Jest Tokio zimne, puste, chropowate, pozbawione romantycznego blasku. Minegishi rysuje miasto jak labirynt bez centrum. Ulice nie dają ukojenia, pokoje są zbyt małe, twarze zbyt zmęczone, a przestrzeń nieustannie przypomina, że wolność Gotō jest bardzo podejrzana. Ten człowiek może chodzić, pić, rozmawiać, kochać się, szukać, uciekać, ale właściwie przez cały czas pozostaje w czyimś scenariuszu.

I to jest największa siła finałowego tomu. Nie sama odpowiedź, lecz droga do niej. Coraz wyraźniej widać, jak Gotō pęka. Wcześniej napędzał go gniew, potrzeba odkrycia prawdy i przekonanie, że jeśli znajdzie przyczynę, odzyska kontrolę. Teraz coraz częściej wygląda jak człowiek, który chce już tylko, żeby to się skończyło. Nawet jeśli zakończenie będzie cudze. Nawet jeśli ceną będzie przyjęcie zasad przeciwnika. Dziesięć lat w pokoju było więzieniem fizycznym, ale prawdziwa cela powstała dopiero wtedy, gdy Gotō zaczął żyć wyłącznie pytaniem o powód.

Tsuchiya świetnie rozumie toksyczność niewiedzy. Gotō nie szuka prawdy w neutralny sposób. On jest przez nią zjadany. Każda nowa informacja nie daje mu ulgi, tylko otwiera kolejne drzwi. Każda odpowiedź natychmiast rodzi następne wątpliwości. Ktoś coś pamięta, ktoś coś ukrywa, ktoś został wprowadzony na planszę tylko po to, by poruszyć bohatera w określonym kierunku. Finałowy tom coraz mocniej zagęszcza atmosferę gry, ale jednocześnie robi coś przewrotnego: pokazuje, że sama zagadka może być mniej ważna niż stan, do którego doprowadziła obu mężczyzn.

Bo antagonista również nie jest zwycięzcą. Owszem, ma pieniądze, ludzi, plan i cierpliwość psychopatycznego architekta. Ale im bliżej końca, tym bardziej widać, że jego potęga jest formą zniewolenia. Całe życie podporządkował jednej urazie. Jeden moment z przeszłości rozrósł się w nim tak bardzo, że przestał być wspomnieniem, a stał się religią. On nie chce tylko, żeby Gotō cierpiał. On chce, żeby Gotō zrozumiał wagę czegoś, co dla niego być może było kiedyś drobiazgiem, gestem, słowem, sytuacją bez znaczenia. I właśnie w tej nieproporcjonalności kryje się prawdziwy horror Old Boya.

Nie każdy czytelnik kupi rozwiązanie tej tajemnicy. Trzeba to powiedzieć wprost. Finał mangi nie ma tej brutalnej, operowej bezwzględności, którą wielu zna z filmu. Nie działa jak ostrze wbite prosto w żołądek. Jest bardziej przyciszony, gorzki, psychologicznie nieoczywisty, ale też mniej satysfakcjonujący na poziomie czystego uderzenia. Po tylu tomach budowania napięcia można było oczekiwać eksplozji. Tymczasem dostajemy coś bliższego osunięciu. Jakby cała konstrukcja nie runęła z hukiem, tylko nagle zapadła się pod własnym ciężarem. Czy to wada? Trochę tak.

Finał jest interesujący, ale nie do końca proporcjonalny do skali przygotowań. Przez całą serię Tsuchiya budował poczucie, że za kulisami kryje się rana tak potężna, iż uzasadniła w umyśle antagonisty niewyobrażalnie kosztowną zemstę. Gdy prawda wychodzi na jaw, nie musi oczywiście „usprawiedliwiać” tej zemsty, bo nic nie mogłoby jej usprawiedliwić. Powinna jednak wstrząsnąć konstrukcją opowieści. Tymczasem raczej ją domyka niż rozsadza. Jest w tym smutek, jest gorycz, jest pewien rodzaj prawdy o ludzkiej pamięci i upokorzeniu, ale trudno oprzeć się wrażeniu, że seria przez długi czas obiecywała mocniejszy nokaut.

A jednak ten niedosyt nie przekreśla całości. Może nawet w jakimś sensie do niej pasuje. Old Boy w mandze nigdy nie był historią o prostym triumfie zemsty, lecz o ludziach uwięzionych w interpretacji przeszłości. Jeżeli oczekujemy odpowiedzi czystej, jednoznacznej i ostatecznej, to być może gramy w grę przeciwnika Gotō. Chcemy, by powód miał wagę równą karze. Chcemy sprawiedliwej matematyki cierpienia. Manga odpowiada, że taka matematyka nie istnieje. Czasem życie można zniszczyć z powodu rany, która dla innych wygląda jak cień.

To jest mocne, choć niekoniecznie efektowne. W czwartym tomie bardzo dobrze działają postacie poboczne, szczególnie kobiety, które w finale zaczynają mieć większe znaczenie, niż można by się spodziewać po historii tak mocno zbudowanej wokół męskiej rywalizacji. Jedna jest źródłem emocjonalnego zakotwiczenia, druga niesie element zagrożenia, inna uruchamia istotne przesunięcie w układzie sił. Owszem, część z nich nadal pełni funkcje mocno wpisane w gatunkowe schematy, ale nie są tylko dekoracją. W historii o dwóch mężczyznach zatrutych przeszłością to właśnie decyzje osób z zewnątrz pozwalają na chwilę zobaczyć, że świat nie musi składać się wyłącznie z ich obsesji.

Minegishi przez cały finał utrzymuje charakterystyczną duszność rysunku. Jego kreska nie zawsze jest piękna w klasycznym sensie, ale idealnie pasuje do tej opowieści. Twarze bywają szorstkie, podobne, czasem jakby celowo pozbawione miękkości. Miasto jest nieprzytulne. Kadry są oszczędne, rytm często bardziej filmowy niż komiksowo popisowy. I właśnie dlatego napięcie działa. Nie potrzebujemy spektakularnych plansz, bo najważniejsze rzeczy dzieją się w spojrzeniach, pauzach i twarzach ludzi, którzy udają, że jeszcze panują nad sytuacją.

Czasem ta oszczędność zaczyna jednak pracować przeciwko historii. Finał aż prosił się o większy ciężar wizualny, o kilka kadrów, które zostaną pod powiekami na długo. Manga pozostaje konsekwentnie chłodna, ale w ostatniej części można było oczekiwać mocniejszego naruszenia tej chłodności. Takiego momentu, w którym forma pęka razem z bohaterem. Tego trochę zabrakło. Minegishi świetnie prowadzi atmosferę, ale nie daje finałowi ikonicznego obrazu, który uniósłby całe domknięcie wyżej.

Najbardziej przejmujące pozostaje jednak zmęczenie Gotō. To już nie jest człowiek, który po wyjściu na wolność chce odzyskać życie. To człowiek, który coraz bardziej rozumie, że jego życie zostało zamienione w materiał do cudzej opowieści. Nawet uczucia, które pojawiły się po drodze, mogą być skażone podejrzeniem. Czy coś było prawdziwe? Czy ktoś naprawdę wybrał jego, a nie rolę przewidzianą w planie? Czy po takim doświadczeniu da się w ogóle wrócić do normalnego istnienia? Największe okrucieństwo Old Boya polega na tym, że wolność nie przychodzi tu wraz z otwarciem drzwi. Wolność wymagałaby zaufania do własnego życia, a Gotō zostaje tego zaufania pozbawiony.

Dlatego finał, mimo niedosytu, ma w sobie coś bolesnego. Nie dostajemy oczyszczenia. Nie ma wielkiego zwycięstwa. Nie ma triumfalnego odzyskania siebie. Jest raczej pytanie, czy człowiek może ocalić jakąkolwiek część własnej tożsamości, jeśli ktoś przez lata ustawiał jego wspomnienia, emocje i decyzje jak elementy makiety. To bardziej psychologiczna gorycz niż fabularny szok. I choć nie każdemu to wystarczy, trudno odmówić tej decyzji konsekwencji.

Cała seria pozostaje znakomitym miejskim thrillerem. Ma świetny punkt wyjścia, duszny klimat, bardzo dobrą konstrukcję gry i bohatera, którego rozpad obserwuje się z narastającym niepokojem. Garon Tsuchiya potrafi budować napięcie wokół braku informacji, a Nobuaki Minegishi nadaje tej historii brudną, chłodną cielesność. Tokio w Old Boyu nie jest tłem, lecz systemem korytarzy, w którym każdy może być obserwatorem, pośrednikiem albo wspólnikiem. To świat pozbawiony bezpiecznych miejsc.

Czy zakończenie dorasta do całej drogi? Nie w pełni. Jest za ciche wobec oczekiwań, które sama seria rozbudziła. Zostawia gorycz, ale nie rozbija czytelnika. Daje odpowiedź, ale nie zamyka wszystkich emocji. Może właśnie dlatego będzie dzielić odbiorców. Jedni docenią jego niejednoznaczność i psychologiczną logikę. Inni poczują, że po tak długim podchodzeniu pod szczyt widok powinien być bardziej druzgocący.

Ja jestem gdzieś pośrodku. Old Boy 4 mnie nie rozczarował jako finał opowieści o obsesji, ale nie dał mi też tego uderzenia, którego po cichu oczekiwałem. To dobre, gorzkie domknięcie bardzo dobrej serii. Nie genialne. Nie nokautujące. Raczej takie, które zostaje w głowie jako niewygodna myśl: być może najstraszniejsze krzywdy nie zawsze rodzą się z wielkich grzechów. Czasem rodzą się z pamięci, która nie potrafi przestać patrzeć w jedno miejsce. I może dlatego ostatni tom Old Boya nie zamyka drzwi z hukiem. On zostawia je lekko uchylone. A za nimi słychać nie krzyk, tylko oddech człowieka, który wyszedł z celi, ale jeszcze długo nie będzie wolny.