Arek Gajowicki 
Wojna Córek Christophera Buehlmana nie próbuje być powtórką z Czarnego języka. To ważne, bo czytelnik wracający do tego świata może spodziewać się podobnego tonu, podobnej ironii, podobnego rytmu awanturniczej fantasy, w której brutalność idzie obok sardonicznego humoru. Tymczasem prequel o Galvie wybiera inną ścieżkę. Jest cięższy, bardziej wojenny, wyraźniej tragiczny i mniej skłonny do żartu. To opowieść nie o wyprawie, lecz o pamięci wojny, o młodości wrzuconej w maszynę rzezi i o kobiecie, która dopiero ma stać się tą surową, zdyscyplinowaną wojowniczką znaną z wcześniejszej powieści.
Galva dom Braga ma dwadzieścia lat, pochodzi z wpływowej rodziny i wbrew oczekiwaniom bliskich zaciąga się do eksperymentalnej jednostki Kruczych Rycerek. Ludzkość toczy kolejną wojnę z goblinami, a sytuacja jest bliska katastrofy. Gobliny nie są tutaj drobnym utrapieniem z podrzędnej fantastyki, ani groteskową hordą do wybijania przez dzielnych wojowników. Są inteligentne, okrutne, zorganizowane i przerażające w sposób niemal biologiczny. Traktują ludzi jak bydło, mięso, zasób. Buehlman szybko odbiera wojnie dekoracyjność i pokazuje ją jako stan, w którym wszystkie szlachetne słowa muszą przejść przez błoto, krew, głód, strach i rozkład ciała.
Największa różnica między Wojną Córek a Czarnym językiem wynika z narratorki. Kinch niósł historię przez dowcip, spryt i łobuzerską energię. Galva opowiada inaczej. Jej głos jest powściągliwszy, bardziej zdyscyplinowany, chwilami niemal suchy, ale pod tą kontrolą stale pulsuje ból. To nie jest osoba, która chce olśnić słuchacza. To ktoś, kto wraca do wydarzeń, bo nie da się od nich uciec. Buehlman bardzo dobrze rozumie, że wspomnienie wojny nie potrzebuje ozdobników. Wystarczy dokładność, a czasem właśnie przemilczenie.
Wojna Córek polega na tym, że Buehlman pisze fantasy wojenne nie przez legendę zwycięstwa, lecz przez koszt, jaki zwycięstwo nalicza każdemu, kto przeżył. To powieść pełna bitew, taktyki, magicznych narzędzi i potwornych przeciwników, ale jej prawdziwym tematem pozostaje cena przetrwania. Galva nie idzie na wojnę po chwałę. Idzie, bo w świecie przedstawionym zabrakło już bezpiecznych miejsc, a nadzieja stała się czymś, za co trzeba płacić bardzo drogo.
Jednym z najlepszych pomysłów powieści są bojowe kruki. Mogłyby łatwo stać się efektownym gadżetem, prostym wyróżnikiem świata albo figurą wojennej egzotyki. Buehlman robi z nimi znacznie więcej. Ogromne, magicznie stworzone ptaki są bronią, ale nie maszyną. Są inteligentne, kapryśne, groźne, przywiązane do swoich rycerek i obce zarazem. Relacje Galvy z Bellu i Dalgathą mają w sobie czułość, która nie unieważnia niebezpieczeństwa. Te istoty kochają, chronią, reagują, cierpią i zabijają. Dzięki temu stają się jednymi z najbardziej zapadających w pamięć elementów książki.
Właśnie przez kruki autor dobrze pokazuje dwuznaczność wojennej magii. To, co ma ocalić ludzi, samo zostało stworzone za pomocą mrocznych środków i nigdy nie daje pełnego poczucia kontroli. Magia w tej powieści nie jest wygodnym rozwiązaniem strategicznego problemu. Ma cenę, pozostawia ślad i nie gwarantuje zwycięstwa. Ten element sprawia, że świat Buehlmana pozostaje wiarygodnie okrutny. Nawet cuda są tutaj podejrzane, a przewaga technologiczna lub magiczna natychmiast zostaje wciągnięta w logikę strat.
Galva jest świetną bohaterką, ponieważ jej siła nie polega na nieczułości. Przeciwnie, cała powieść pokazuje, że jest zdolna do lojalności, miłości, współczucia i wstydu. Umie zabijać, ale nie staje się prostą figurą zimnej wojowniczki. Jest młoda, choć szybko zostaje zmuszona do dojrzałości. Ma rodzinę, której więzy okazują się źródłem zarówno dumy, jak i ran. Ma obowiązki wynikające z pochodzenia, ale też własny wybór, który pcha ją tam, gdzie wielu wolałoby nie patrzeć. Buehlman nie sprowadza jej do funkcji silnej kobiety z bronią. Interesuje go człowiek kształtowany przez stratę.
Rodzinny wymiar tej historii okazuje się równie ważny jak sam front. Bracia Galvy, pozycja ojca, pamięć rodu, symboliczny ciężar dziedzictwa i pytanie, kto naprawdę ma prawo nieść rodzinny honor, tworzą drugą warstwę powieści. Wojna z goblinami jest wielka, brutalna i zewnętrzna, ale wojna wewnątrz rodziny bywa równie niszcząca. Buehlman pokazuje, że dom nie zawsze chroni przed przemocą świata. Czasem przygotowuje do niej, czasem ją powiela, a czasem zostawia rany, których nie da się opatrzyć żadną magią.
Powieść ma też wyraźny wymiar kobiecy, ale nie w formie prostego manifestu. Krucze Rycerki nie są ozdobą świata ani symboliczną ciekawostką. To żołnierki w nowej, niesprawdzonej jednostce, której sukces może zmienić przebieg wojny, a porażka stanie się kolejnym dowodem na cudzą pychę i cudze błędy. Ich relacje, przyjaźnie, rywalizacje, miłości i strach budują emocjonalny rdzeń książki. W tym sensie Wojna Córek rzeczywiście jest opowieścią o kobietach, ale przede wszystkim o kobietach w świecie, który nie daje im taryfy ulgowej ani czystej legendy.
Buehlman pisze sceny walk z brutalną precyzją. Chaos bitewny jest odczuwalny, ale nie całkowicie nieczytelny. Autor dobrze rozumie, że wojna to nie tylko starcie armii, lecz także seria krótkich, panicznych decyzji podejmowanych przez pojedynczych ludzi. Potrafi opisać taktykę, rozpacz, rany, potworność goblińskiej przemocy i nagłe akty odwagi bez wygładzania ich w heroiczną pocztówkę. W najlepszych fragmentach bitewnych czuć jednocześnie skalę konfliktu i kruchość pojedynczego ciała.
To książka mocna, miejscami naprawdę odpychająca, dlatego nie należy jej mylić z przygodową fantasy z krwawszym sztafażem. Gobliny Buehlmana są przerażające nie tylko dlatego, że zabijają. Są przerażające, bo odbierają ludziom status osób. Ich okrucieństwo ma wymiar systemowy, niemal hodowlany. To bardzo skuteczny zabieg, bo pozwala zrozumieć desperację ludzi, ale też nie pozwala czytelnikowi wygodnie oswoić przemocy. Wojna tutaj nie jest areną chwały, lecz fabryką upodlenia.
Jednocześnie powieść nie tonie całkowicie w mroku. Buehlman potrafi wprowadzać krótkie momenty czułości, przyjaźni, erotycznego napięcia, rodzinnej bliskości czy czarnego humoru. Jest ich niewiele, ale dzięki temu znaczą więcej. Nie działają jak ucieczka od wojny, tylko jak dowód, że życie próbuje przetrwać nawet w miejscach skazanych na zniszczenie. Miłość w tej książce nie usuwa grozy. Raczej czyni ją bardziej bolesną, bo każdy obiekt przywiązania może zostać zabrany.
Na osobną uwagę zasługuje język. Buehlman ma skłonność do zdań, które potrafią brzmieć jak surowa pieśń albo zapis wojennej mądrości wypowiedzianej przez kogoś, kto zapłacił za nią krwią. Nie zawsze jest to proza lekka, ale bardzo dobrze pasuje do Galvy. Jej opowieść ma w sobie rytm wspomnienia, spowiedzi i kroniki zarazem. Dodatkowe listy oraz fragmenty z innych perspektyw dobrze przełamują jednorodność narracji i poszerzają świat bez zamieniania książki w suchy wykład o realiach.
Właśnie świat przedstawiony pozostaje jednym z dużych atutów powieści. Buehlman nie tylko dopowiada tło znane z Czarnego języka, ale pokazuje je w innym momencie historycznym i przez inną wrażliwość. To nie jest świat oglądany z perspektywy sprytnego włóczęgi, lecz z wnętrza armii, rodu, religijnego doświadczenia i wojennego rozpadu. Dzięki temu uniwersum zyskuje nową głębię. Widać, że humor poprzedniej książki nie był maską pustki, lecz tylko jednym z możliwych tonów opowieści.
Słabszym punktem jest finałowe tempo. Po długim, szczegółowym prowadzeniu przez kolejne etapy wojny końcówka sprawia wrażenie zbyt gwałtownie domkniętej. Pewne losy zostają opowiedziane skrótem, jakby narrator nagle przesunął się ponad wydarzeniami, zamiast przeprowadzić czytelnika przez nie z wcześniejszą cierpliwością. Można to częściowo uzasadnić formą wspomnienia i faktem, że książka jest prequelem, ale niedosyt pozostaje. Przy tak dużym emocjonalnym zaangażowaniu kilka wątków zasługiwało na dłuższe wybrzmienie.
Nie zmienia to jednak zasadniczej oceny. Wojna Córek jest bardzo mocną powieścią fantasy, która bardziej boli, niż bawi, i zostaje w pamięci właśnie dzięki tej emocjonalnej bezwzględności. Buehlman nie oszczędza postaci ludzkich ani zwierzęcych, nie pozwala przywiązywać się bez ryzyka i konsekwentnie przypomina, że wojna zabiera nie tylko życie. Zabiera język, którym człowiek opowiadał o sobie przed katastrofą.
To prequel, który nie pełni roli dodatku do większej historii, lecz samodzielnie uzasadnia istnienie Galvy jako jednej z najciekawszych postaci tego świata. Znajomość Czarnego języka wzmacnia odbiór, bo pozwala zobaczyć, jak wiele cierpienia kryje się pod późniejszym spokojem bohaterki, ale nie jest warunkiem koniecznym. Wojna Córek może być czytana jako osobna opowieść o wojnie, stracie, lojalności i miłości w świecie, w którym nadzieja często wygląda jak szaleństwo.
Najlepiej działa jako historia dojrzewania przez traumę. Nie ma tu klasycznej drogi bohatera z jasnym wezwaniem, próbą i nagrodą. Jest raczej życie, które zostało zepchnięte w przemoc i musiało nauczyć się oddychać wśród trupów. Galva nie staje się wielka dlatego, że spełnia przepowiednię albo zdobywa magiczny artefakt. Staje się wielka, bo nie pozwala wojnie odebrać sobie całej zdolności do kochania, nawet jeśli wojna systematycznie odbiera jej tych, których kocha.
Wojna Córek to fantasy ponure, krwawe, chwilami okrutne ponad wygodę czytelnika, ale też napisane z ogromnym wyczuciem emocji. Nie jest tak zabawne jak Czarny język i nie próbuje nim być. Ma własny ciężar, własny rytm i własną ranę. Jeśli poprzednia książka pokazywała świat Buehlmana od strony błyskotliwej, awanturniczej i drapieżnie ironicznej, ta odsłania jego wojenne podbrzusze. A nad nim krążą kruki, które są jednocześnie bronią, rodziną, symbolem nadziei i zapowiedzią kolejnej straty.
O autorze
Radek Czech 
Miautopsja 
Magdalena Sardyńska-Ferenc 
Dorota "Dosia" Ciołek 
