RECENZJA: Celtowie | Bogowie, których pamięć ocaliła

Celtyccy bogowie mają pewien problem. Większość z nich nie pozostawiła po sobie wygodnie uporządkowanych genealogii, jednoznacznych zakresów kompetencji ani opowieści zapisanych przez ludzi, którzy rzeczywiście oddawali im cześć. Zamiast tego dostajemy fragmenty dawnych wierzeń, znaleziska archeologiczne, świadectwa obcych autorów i średniowieczne rękopisy powstające już w chrześcijańskim świecie. Miranda Aldhouse-Green w książce Celtowie. Przewodnik po legendach, elfach i mitycznych krainach próbuje z tych rozproszonych śladów odtworzyć fascynujący krajobraz wyobraźni. I robi to bez udawania, że wszystkie brakujące elementy układanki można po prostu dopasować.

To ważne, ponieważ pod hasłem „mitologia celtycka” często wyobrażamy sobie jeden spójny system wierzeń, porównywalny z popularnym obrazem mitologii greckiej czy nordyckiej. Tymczasem Celtowie zamieszkiwali rozległe obszary Europy, a ich tradycje różniły się w zależności od miejsca i czasu. Aldhouse-Green koncentruje się przede wszystkim na dziedzictwie Irlandii i Walii, zachowanym w średniowiecznej literaturze. To wybór uzasadniony dostępnością źródeł, choć oznacza, że czytelnik szukający pełnego przeglądu religii wszystkich społeczności celtyckich może poczuć pewien niedosyt. Autorka nie przedstawia kompletnej mitologii Celtów. Pokazuje raczej, ile z ich świata przetrwało dzięki ludziom, którzy żyli już w zupełnie innej rzeczywistości religijnej.

Właśnie relacja między dawną tradycją a późniejszym zapisem okazuje się jednym z najciekawszych aspektów książki. Opowieści przekazywane ustnie przez pokolenia trafiły w ręce średniowiecznych skrybów, którzy nie byli przecież neutralnymi rejestratorami pogańskich wierzeń. Ich własne przekonania, wyobrażenia moralne i literackie upodobania wpływały na sposób przedstawiania bohaterów. Niektóre postacie zmieniały charakter, inne otrzymywały nowe znaczenia, a dawne bóstwa mogły przeobrażać się w bohaterów legend. Dlatego Mabinogion czy irlandzkie cykle opowieści są jednocześnie bezcennymi źródłami i świadectwami wielowiekowego przetwarzania tradycji. Czytając je, zaglądamy w przeszłość, ale przez szybę, której nie da się już całkowicie oczyścić.

Na szczęście ta niepewność nie odbiera opowieściom uroku. Wręcz przeciwnie. Celtycka wyobraźnia potrafi być zachwycająco nieprzewidywalna. Dagda, potężny bóg wyposażony w niezwykłą maczugę i kocioł obfitości, wydaje się postacią, której majestat nieustannie sąsiaduje z groteską. Lug łączy wojowniczą sprawność z niezwykłymi umiejętnościami, a Morrigan przypomina, że wojna w mitologii nie musi przybierać wyłącznie ludzkiej postaci. Boginie mogą pojawiać się pod postacią ptaków, zwiastować śmierć i ingerować w losy bohaterów. Jest w tych historiach coś dzikiego, momentami wręcz niepokojącego. Magia nie funkcjonuje według przejrzystego zestawu zasad, a spotkanie z nadprzyrodzonym rzadko pozostawia człowieka takim, jakim był wcześniej.

To, co mnie najbardziej zainteresowało to cetyckie wyobrażenia zaświatów. Krainy młodości, szczęśliwości i nieśmiertelności nie zawsze znajdują się gdzieś poza dostępną rzeczywistością. Można do nich dotrzeć przez morze, zejść pod ziemię albo przekroczyć granicę, której istnienia wcześniej się nie podejrzewało. Czas płynie tam inaczej, cierpienie traci znaczenie, a zwyczajna podróż może zakończyć się spotkaniem z czymś, czego człowiek nie potrafi pojąć. W tych opowieściach najbardziej niezwykłe jest nie samo istnienie drugiego świata, lecz łatwość, z jaką może on wtargnąć do naszego. Nic dziwnego, że podobne motywy tak dobrze zadomowiły się później w literaturze fantasy.

Aldhouse-Green nie ogranicza się jednak do katalogowania niezwykłych stworzeń i bohaterskich czynów. Ważne miejsce zajmują druidzi, bardowie, obrzędy pogrzebowe oraz materialne ślady dawnych praktyk religijnych. Archeologiczne doświadczenie autorki daje o sobie znać szczególnie wtedy, kiedy opowieść literacka zostaje zestawiona z przedmiotem, przedstawieniem bóstwa czy świadectwem rytuału. Dzięki temu mity nie wiszą w próżni. Zaczynają należeć do społeczności, które miały własne obyczaje, hierarchie, konflikty i wyobrażenia o śmierci. Nawet grobowe uczty przestają być wyłącznie egzotyczną ciekawostką, kiedy spojrzymy na nie jako na element relacji żywych ze zmarłymi.

Ciekawie wypada również obecność kobiet w celtyckich opowieściach. Boginie wojny, królowe, czarodziejki i bohaterki walijskich legend nie są jedynie ozdobnikami męskich przygód. Potrafią decydować o przebiegu wydarzeń, wystawiać wojowników na próby i burzyć ustalony porządek. Jednocześnie ich wizerunki bywają naznaczone moralnością późniejszych autorów. To szczególnie interesujące w przypadku Blodeuwedd, kobiety stworzonej z kwiatów, której historia prowokuje pytania o wolność wyboru i sposób oceniania kobiecego nieposłuszeństwa. W takich momentach chciałoby się, żeby Aldhouse-Green pozwoliła sobie na więcej interpretacyjnej odwagi. Zdarza się bowiem, że sygnalizuje fascynujący problem, po czym przechodzi do kolejnego zagadnienia, zanim zdąży go naprawdę rozwinąć.

Nie sposób pominąć wpływu celtyckiej tradycji na późniejszą kulturę. Arturiańskie legendy, zaczarowane przedmioty, tajemnicze krainy, elfy czy motywy przeklętych pierścieni od dawna funkcjonują w literaturze i popkulturze, często bez świadomości ich wcześniejszych związków z dawnymi opowieściami. Aldhouse-Green pokazuje te powiązania bez sprowadzania całej historii do poszukiwania pierwowzorów współczesnej fantasy. Tolkien jest tutaj interesującym punktem odniesienia, podobnie jak Shakespeare, ale największą przyjemność daje odkrywanie, że motywy uznawane dziś za oczywiste elementy fantastycznego repertuaru mają znacznie starsze i często dziwniejsze korzenie.

Książka ma przy tym przystępną konstrukcję, wspartą ilustracjami, fotografiami zabytków i mapami. Krótsze partie pozwalają czytać ją bez konieczności zapamiętywania od razu całych genealogii i skomplikowanych zależności. Nie znaczy to, że zawsze jest łatwo. Walijskie i irlandzkie imiona potrafią skutecznie wybić z rytmu, a liczba przywoływanych postaci bywa przytłaczająca. Zdarza się również, że narracja przeskakuje między zagadnieniami, przez co trudno uchwycić szerszą strukturę. To zresztą książka, która najlepiej sprawdza się jako pierwsze spotkanie z tematem albo uporządkowanie już posiadanej wiedzy. Osoby szukające szczegółowych analiz poszczególnych mitów czy rozbudowanej dyskusji naukowej będą musiały sięgnąć dalej.

Największą zaletą Celtów pozostaje sposób, w jaki Aldhouse-Green łączy naukową ostrożność z autentycznym zainteresowaniem opowiadanymi historiami. Nie próbuje za wszelką cenę odczarowywać mitów, ale też nie sprzedaje ich jako bezpośredniego zapisu niezmiennej, pradawnej mądrości. Przypomina, że tradycja jest czymś żywym, nieustannie przekształcanym przez kolejnych opowiadaczy. To, co dziś nazywamy celtycką mitologią, jest w dużej mierze historią ocalenia, zapomnienia i ponownego opowiadania.

Po lekturze zostaje przede wszystkim ochota, żeby sięgnąć do samych źródeł. Do Mabinogionu, irlandzkich sag, historii Cúchulainna czy opowieści o krainach, w których czas przestaje obowiązywać. I chyba właśnie w tym tkwi największy sukces tej publikacji. Nie daje złudzenia, że po zamknięciu książki wiemy już wszystko o celtyckich wierzeniach. Pokazuje raczej, jak wiele pytań pozostaje bez odpowiedzi i jak fascynujące potrafią być same próby ich odnalezienia. Dawni bogowie nie przemawiają już własnym głosem. Możemy jednak nadal słuchać historii, które po nich zostały.