Arek Gajowicki 
Serca Atlantydów łatwo źle rozpoznać. Kto przychodzi tu po horror w najprostszym znaczeniu, może przez długi czas czekać na coś, co nigdy nie nadejdzie w oczekiwanej formie. Są tu tajemniczy mali ludzie w żółtych płaszczach, znaki na chodnikach, dziwne ogłoszenia o zaginionych zwierzętach i wyraźne połączenia z Mroczną Wieżą, ale nie one są najważniejsze. Stephen King pisze książkę o innym rodzaju grozy. O dzieciństwie, które kończy się zbyt wcześnie. O młodości roztrwonionej na głupie rytuały, zanim dopadnie ją historia. O wojnie, która nie zostaje na froncie, tylko wchodzi do akademików, domów, wspomnień i ciał ludzi, którzy później próbują udawać, że jakoś żyją dalej.
Formalnie mamy pięć tekstów. W praktyce Serca Atlantydów czyta się jak powieść rozbitą na części, jak album z fotografiami jednej generacji, w którym brakuje kilku zdjęć, ale i tak widać całą stratę. King przesuwa kamerę między bohaterami, latami i nastrojami, lecz nie gubi wspólnego nerwu. Pierwsza nowela opowiada o Bobbym Garfieldzie, jego przyjaciołach i Tedzie Brautiganie. Druga przenosi nas do świata studentów, kierków, poboru i rosnącego lęku przed Wietnamem. Kolejne teksty pokazują skutki tego, co wcześniej było jeszcze tylko widmem. Ostatni fragment domyka całość spojrzeniem po latach, kiedy nostalgia nie ma już nic wspólnego z niewinnością.
Najpierw jest lato. King zna ten moment lepiej niż większość pisarzy popularnych: dziecko znajduje się jeszcze po stronie zabawy, ale już słyszy zbliżający się szum dorosłego świata. Bobby Garfield ma jedenaście lat, trudną relację z matką i głód czułości, którego nie da się zaspokoić drobnymi prezentami. Wprowadzenie Teda Brautigana do jego życia uruchamia klasyczny dla Kinga układ przyjaźni między dzieckiem a dorosłym, który rozumie więcej, niż powinien mówić. Ted jest przewodnikiem, opiekunem, uciekinierem i tajemnicą. Daje chłopcu książki, uwagę i poczucie, że świat jest szerszy niż małe podwórko. Równocześnie wnosi do tej sielanki cień.
Mali ludzie w żółtych płaszczach są najlepszym dowodem, że King nie potrzebuje pełnej grozy, aby zbudować napięcie. Wystarczy kilka znaków, kilka niepokojących szczegółów i świadomość, że dziecko uczestniczy w czymś, czego nie potrafi objąć rozumem. Fantastyczny wątek działa tu jak szczelina w codzienności, ale prawdziwy dramat rozgrywa się gdzie indziej. W samotności Bobbyego. W jego lojalności wobec matki, która go rani. W pierwszym zetknięciu z odpowiedzialnością. W przyjaźni z Carol i Smutnym Johnem, która już od początku ma w sobie coś kruchego, jakby King od pierwszych stron wiedział, że te dzieci zapamiętają lato nie dlatego, że było szczęśliwe, ale dlatego, że zakończyło pewien świat. Największa siła Serc Atlantydów polega na tym, że King opowiada o utracie niewinności nie jako o jednym dramatycznym wydarzeniu, lecz jako o powolnym przesuwaniu granicy między dzieciństwem a wiedzą, której nie da się już cofnąć. To nie jest sentymentalna pocztówka z dawnych lat. Owszem, są tu wakacje, kino, książki, przyjaźń, rozmowy, zapach amerykańskiego miasteczka i muzyka epoki. Ale pod tym wszystkim od początku pracuje coś ciemniejszego. Dorośli kłamią. Dzieci uczą się przemilczać. Dobro bywa spóźnione. A najważniejsze osoby znikają, czasem dosłownie, czasem tylko z życia.
Druga część zmienia ton. Tytułowe Serca Atlantydów przenoszą historię w przestrzeń akademicką, w lata młodości, która z zewnątrz mogłaby wyglądać jak czas wolności. Studenci grają w kierki, tracą czas, pieniądze, szanse i kontakt z tym, co naprawdę grozi im za drzwiami. W tle narasta wojna w Wietnamie, pobór, protesty, polityczne napięcie i pytanie, czy młode pokolenie ma jeszcze jakikolwiek wpływ na własną przyszłość. King świetnie pokazuje tu mechanizm ucieczki. Gra karciana jest śmieszna, głupia, zaraźliwa, niemal absurdalna, ale im dłużej trwa, tym wyraźniej widać, że to nie tylko akademicka fanaberia. To sposób odkładania rzeczywistości na później. Właśnie w tym fragmencie najmocniej widać, jak King rozumie pokolenie lat sześćdziesiątych. Nie jako jednolity mit buntu, wolności i muzyki, ale jako zbiorowość ludzi zawieszoną między dziecięcym marzeniem o nieśmiertelności a brutalną maszyną historii. Wojna w Wietnamie nie jest jedynie tłem politycznym. To siła grawitacyjna, która zakrzywia wszystkie decyzje. Jedni próbują się śmiać. Inni grają. Inni protestują. Inni czekają na list, który może zamienić ich życie w cudzą operację wojskową. Atlantyda z tytułu nie oznacza tu żadnej bajkowej krainy. To raczej młodość zatopiona zanim zdążyła zrozumieć, że już tonie.
King bywa w tej części rozwlekły, ale ta rozwlekłość ma sens. Rytm akademickiego życia, powtarzalność gry, durne rozmowy, erotyczne napięcia, lenistwo i panika tworzą atmosferę pokolenia, które nie tyle dojrzewa, ile rozprasza się pod presją historii. Dla czytelnika nastawionego wyłącznie na fabularny konkret może to być najtrudniejsza część książki. Dla tego, kto zaakceptuje jej rytm, staje się jednym z najciekawszych obrazów młodości u Kinga. Nie tak czystym jak w opowieściach o dzieciństwie, bardziej brudnym, nerwowym, rozgadanym i podszytym wstydem. Dwa kolejne teksty pokazują, że wojna nie kończy się wraz z powrotem żołnierzy. Ślepy Willie i Dlaczego jesteśmy w Wietnamie nie są dodatkami do wcześniejszych historii, choć mogą sprawiać takie wrażenie. To raczej ciemne echo poprzednich części. King przechodzi od dziecięcej inicjacji i studenckiego zawieszenia do świata ludzi, którzy już zostali przez historię przeżuci. Trauma, poczucie winy, złość, rozpad psychiczny i niemożność normalnego powrotu do cywilnego życia stają się tu ważniejsze niż paranormalna groza. Wietnam działa jak rana, która nie zarasta, tylko zmienia kształt.
To właśnie dlatego Serca Atlantydów są książką smutną. Nie straszą w sposób prosty, ale zostawiają przygnębienie, które trudno szybko odłożyć. King pokazuje Amerykę nie jako kraj niewinności, lecz jako miejsce, które bardzo chciałoby zapamiętać siebie inaczej. Senne miasteczka, kampusy, samochody, piosenki i dziecięce przyjaźnie zostają skonfrontowane z przemocą polityki, społeczną hipokryzją i wojną, która zjada młodych ludzi nawet wtedy, gdy fizycznie przeżyli. To bardzo dalekie od rozrywkowej grozy z potworem w centrum. Potworem okazuje się czas, pamięć i państwo wysyłające chłopców tam, skąd wracają już jako obcy.
Ciekawa jest rola Carol Gerber. Nie zawsze stoi na pierwszym planie, ale całość wydaje się dziwnie krążyć wokół niej. Carol jest jednym z tych Kingowskich imion, które najpierw pojawiają się w świetle dzieciństwa, a potem wracają obciążone losem. Jej obecność spina książkę emocjonalnie mocniej niż sama fabuła. Bobby, John, Ted, studenci, weterani i ludzie spotykani po latach tworzą sieć powiązań, lecz Carol nadaje tej sieci dodatkowy ból. Pokazuje, jak jedna osoba może stać się dla innych symbolem utraconej wersji świata. Najbardziej poruszające w tej książce jest to, że King nie tworzy klasycznej opowieści o bohaterach. Nikt tutaj nie wygrywa w wielkim stylu. Nikt nie wychodzi z historii czysty. Nawet jeśli pojawiają się gesty odwagi, czułości albo spóźnionego pojednania, nie anulują strat. Dzieciństwo nie wraca. Młodość nie zostaje odzyskana. Wojna nie daje się wyjaśnić jednym zdaniem. A pamięć, choć konieczna, jest okrutna, bo przechowuje nie tylko twarze bliskich, ale też wszystkie momenty, w których można było postąpić inaczej.
Fantastyczny wymiar książki jest osobliwie dyskretny. Dla czytelników Mrocznej Wieży pierwsza nowela będzie ważniejsza, bo Ted Brautigan i ślady większej mitologii otwierają dodatkowe sensy. Dla osób nieznających cyklu te elementy mogą pozostać tajemnicze, ale nie powinny przeszkadzać. King używa ich oszczędnie, bardziej jako pęknięcia w realności niż pełnego silnika opowieści. Wbrew pozorom to dobry wybór. Gdyby fantastyka zdominowała książkę, osłabiłaby jej najważniejszy temat, czyli zwykłą, historyczną i osobistą utratę. Nie wszystko jest tu równie mocne. Pierwsze dwie części są zdecydowanie najpełniejsze i emocjonalnie najbogatsze. Późniejsze opowiadania mają większą funkcję dopowiadającą, przez co mogą sprawiać wrażenie mniej samodzielnych. Czasami King za mocno ufa nostalgii, czasami pozwala sobie na dłużyzny, czasami wymaga od czytelnika cierpliwości, której nie każdy będzie chciał mu udzielić. To nie jest książka idealnie równa. Jej kompozycja przypomina raczej wspomnienie niż mechanizm. Coś powraca, coś się urywa, coś nabiera znaczenia dopiero po czasie.
Właśnie dlatego nie należy jej czytać jak zwykłego zbioru opowiadań. Kolejność ma znaczenie, powroty mają znaczenie, nazwiska mają znaczenie, a pozornie drobne przesunięcia między tekstami zmieniają odbiór całości. Serca Atlantydów są książką o tym, że żadne życie nie kończy się w granicach jednej historii. Dziecko z pierwszej części żyje dalej w pamięci dorosłego. Student z drugiej części niesie swoje lęki w kolejne dekady. Weteran nie zostawia wojny na wojnie. A niewielkie decyzje, podjęte ze strachu, z głupoty albo z miłości, potrafią rozlewać się przez całe biografie. To jedna z najważniejszych niehorrorowych książek Kinga, bo pokazuje, że jego prawdziwym tematem nigdy nie były wyłącznie potwory, lecz ludzie po spotkaniu z czymś, czego nie potrafią unieść. W Sercach Atlantydów tym czymś może być nadnaturalne zagrożenie, ale równie często jest nim matczyna obojętność, pobór do wojska, wyrzuty sumienia, przegrana młodość albo świadomość, że najważniejsze osoby poznaje się czasem za wcześnie, by móc je zatrzymać.
Język Kinga pracuje tu w trybie wspomnieniowym. Jest czuły, ale nie miękki. Gawędziarski, ale pełen podszytego lękiem napięcia. Autor potrafi zatrzymać się na szczególe, który u innego pisarza byłby tylko rekwizytem epoki, a u niego staje się zaczepem pamięci: piosenka, książka, karta, ulica, kino, szkolna rozmowa, zapach lata. Z tych drobiazgów buduje krainę utraconą, lecz nie upiększoną. Atlantyda Kinga nie jest rajem. Jest miejscem, które zatonęło, zanim bohaterowie nauczyli się nazwać jego wartość. Ostatni tekst działa jak krótki, cichy epilog po długim marszu przez cudze życie. King wraca do tego, co zostało po wszystkich błędach, ucieczkach, ranach i zniknięciach. Nie daje wielkiego katharsis. Raczej pozwala przez chwilę poczuć, że pamięć może być nie tylko ciężarem, lecz także jedyną formą ocalenia. To zakończenie skromne, ale trafione, bo cała książka zmierza właśnie do takiego gestu: nie naprawić przeszłość, tylko spojrzeć na nią uczciwie.
Serca Atlantydów nie są książką dla czytelników szukających Kinga najbardziej widowiskowego, makabrycznego albo czysto gatunkowego. To proza bardziej melancholijna, psychologiczna i pokoleniowa. Najbliżej jej do tych utworów autora, w których dzieciństwo, przyjaźń, literatura i pierwsze rozczarowanie światem znaczą więcej niż nadnaturalny efekt. Kto zaakceptuje ten ton, dostanie jedną z najbardziej przejmujących książek Kinga. Kto będzie czekał na horror, może przegapić grozę znacznie bliższą życiu. To opowieść o Ameryce, która traci złudzenia, i o ludziach, którzy próbują z tym żyć. O chłopcu, który znalazł przyjaciela z innego porządku świata. O studentach uciekających w karty przed wojną i dorosłością. O weteranach, którzy wrócili, ale nie zostali naprawdę ocaleni. O kobietach i mężczyznach niosących przez dekady obraz dawnych siebie. King pokazuje, że Atlantyda nie musi leżeć pod oceanem. Czasem wystarczy dawne lato, akademik, piosenka z radia i imię osoby, której już nie można odnaleźć w takiej postaci, w jakiej została zapamiętana.
O autorze
Agata Miałek 
Marek Tokarz 
Radek Czech