RECENZJA: Mały palec pod gilotynę | Dziecko między dwoma światami

Najciekawsze wspomnienia z dzieciństwa bardzo rzadko dotyczą wielkich wydarzeń. Zostają z nami raczej obrazy, których wtedy nie potrafiliśmy zrozumieć. Dziwny zapach sklepu, obce słowo usłyszane na ulicy, twarz polityka z telewizora, która z jakiegoś powodu wydawała się straszna, albo dekoracja szkolnego festynu, budząca więcej pytań niż zachwyt. Pamięć dziecka działa wybiórczo i nie przejmuje się tym, co historycy uznaliby za najważniejsze. Maria Rostocka doskonale to rozumie. Mały palec pod gilotynę nie jest więc komiksem o upadku komunizmu ani o emigracji jako zjawisku społecznym. To opowieść o tym, jak wielka historia odbija się w głowie sześciolatki, która próbuje złożyć świat z fragmentów, których nikt jej nie wyjaśnił.

Autorka sięga do własnych doświadczeń i przenosi czytelnika do końcówki lat osiemdziesiątych. Mała Maria wyjeżdża z rodzicami z Polski do Francji, a wraz z przekroczeniem granicy zmienia się właściwie wszystko. Język, szkoła, telewizja, sklepy, zachowania ludzi, nawet sposób świętowania wydarzeń historycznych. Dla dorosłych taka przeprowadzka oznacza przede wszystkim decyzję życiową. Dla dziecka jest serią nieustannych zaskoczeń. Nagle okazuje się, że reklamy mogą być kolorowe, półki uginają się od plastikowych zabawek, a symbole rewolucji francuskiej stają się elementem ulicznych dekoracji. Maria chłonie tę rzeczywistość bez filtrów, próbując nadać sens rzeczom, które z perspektywy dorosłego wydają się oczywiste.

To właśnie dziecięca perspektywa stanowi największy atut tego albumu. Rostocka nie próbuje zrobić ze swojej bohaterki małej filozofki ani nie wkłada jej w usta dojrzałych refleksji. Wręcz przeciwnie. Dziewczynka często rozumie za mało, myli fakty, wyciąga zaskakujące wnioski i skupia uwagę na detalach, które dorosły natychmiast by pominął. Dzięki temu historia brzmi wiarygodnie. Nie oglądamy przeszłości przez pryzmat wiedzy zdobytej po latach, lecz przez emocje dziecka, które dopiero uczy się porządkować otaczający je świat.

Równie interesujące okazuje się zestawienie dwóch rzeczywistości. Francja nie jest tutaj wyłącznie kolorowym rajem, a Polska jedynie szarym PRL-em. Oczywiście kontrast jest wyraźny, zwłaszcza z perspektywy kilkuletniej dziewczynki zachwyconej zachodnim przepychem, ale autorka nie sprowadza wszystkiego do prostego przeciwstawienia Wschodu i Zachodu. Z jednej strony obserwujemy fascynację nowym miejscem, z drugiej stale obecne echo kraju pozostawionego za sobą. Wiadomości z Polski, rozmowy rodziców czy obrazy płynące z telewizji tworzą drugi plan tej opowieści, przypominając, że wielkie przemiany polityczne toczą się równolegle z całkiem zwyczajnym dzieciństwem.

Podoba mi się również sposób, w jaki Rostocka buduje atmosferę. Nie szuka taniego wzruszenia. Nie idealizuje wspomnień ani nie próbuje na siłę rozliczać przeszłości. Pozwala scenom wybrzmiewać własnym rytmem. Czasem są zabawne, czasem niezręczne, czasem podszyte lękiem, ale niemal zawsze wynikają z prostych codziennych sytuacji. To sprawia, że łatwo uwierzyć w autentyczność tej historii.

Mam jednak poczucie, że autorka nie zawsze wykorzystuje potencjał własnego materiału. Wiele scen kończy się dokładnie w chwili, gdy chciałoby się zostać z bohaterką trochę dłużej. Dostajemy świetnie uchwycone emocjonalne impulsy, lecz nie zawsze ich konsekwencje. Samotność, zagubienie czy poczucie obcości pojawiają się regularnie, ale rzadko mają okazję naprawdę wybrzmieć. Album sprawia momentami wrażenie zbioru wspomnień zapisanych w pamiętniku, z których każde mogłoby zostać rozwinięte w pełniejszą opowieść.

Nieco podobnie wygląda konstrukcja całej narracji. Historia płynie swobodnie, przeskakując między kolejnymi wydarzeniami i skojarzeniami. Taki sposób opowiadania dobrze oddaje mechanizm pamięci, ale jednocześnie sprawia, że całość wydaje się chwilami zbyt szkicowa. Zabrakło mi mocniejszego domknięcia i poczucia, że wszystkie poruszane wątki prowadzą do wyraźniejszej puenty.

Świetnie wypada natomiast warstwa graficzna. Rostocka rysuje oszczędnie, bez formalnych popisów, ale ta prostota okazuje się niezwykle trafnym wyborem. Lekko szkicowa kreska przypomina obrazy przechowywane w pamięci, które z biegiem lat tracą ostrość, pozostawiając przede wszystkim emocje. Czerń, biel i odcienie szarości nie budują efektownych kontrastów, lecz wzmacniają nostalgiczny charakter opowieści. To estetyka, która nie próbuje dominować nad historią, tylko dyskretnie jej towarzyszy.

Mały palec pod gilotynę nie jest komiksem efektownym ani widowiskowym. Siłą tej historii pozostają drobne obserwacje, autentyczność i umiejętność pokazania świata z perspektywy dziecka, które jeszcze nie rozumie wielkiej historii, ale już odczuwa jej konsekwencje. Jednocześnie trudno oprzeć się wrażeniu, że z tego materiału można było wydobyć jeszcze więcej. Niedosyt wynika jednak nie z rozczarowania, lecz z przekonania, że autorka miała w rękach opowieść zdolną wywołać jeszcze silniejsze emocje.

Mimo to warto po ten album sięgnąć. Nie dlatego, że opowiada o końcówce PRL-u czy emigracji do Francji. Warto, ponieważ przypomina, że historia najczęściej nie zapisuje się w naszej pamięci jako daty i nazwiska. Zostaje w niej jako seria pozornie nieistotnych obrazów, które dopiero po latach zaczynają układać się w całość. I właśnie takie obrazy Maria Rostocka potrafi przywołać wyjątkowo przekonująco.

Aiden z Tego Świata

Editor

Uwielbiam podróże. Z książką, z komiksem, z mangą. Na łonie natury najlepiej się odbiera. Dodam, że filmem i grą też nie gardzę. I też da się je użytkować w dziczy!

Wyświetl wszystkie posty