Arek Gajowicki 
Legendy Indian Ameryki Północnej to zbiór, który najlepiej czytać nie jak uporządkowany podręcznik mitologii, lecz jak zapis wielogłosowej tradycji opowiadania. W centrum znajdują się historie o duchach, zwierzętach, przemianach, nagrodach i karach, ale także o codziennym zdumieniu światem. Dlaczego ptak ma taki kolor? Skąd wziął się ogień? Jak człowiek powinien zachować się wobec sił większych od siebie? Takie pytania pokazują, że legenda nie była wyłącznie rozrywką. Pełniła funkcję pamięci, nauki, ostrzeżenia i sposobu porządkowania rzeczywistości.
Książka łączy dwa opracowania przygotowane przez W.T. Larneda i W.W. Gibbingsa. Taka kompozycja sprawia, że całość ma charakter szerokiego przeglądu, a nie jednolitej opowieści prowadzonej jednym rytmem. Pojawiają się tu teksty krótkie, niemal przypowieściowe, oraz dłuższe historie z wyraźniejszą fabułą. Część z nich skupia się na początkach świata, część na działaniach potężnych istot, część na zwierzętach obdarzonych sprawczością i mądrością, a część na ludzkich błędach, pragnieniach i karach. Zbiór nie zawsze tworzy zwartą strukturę, ale układa się w wyraźny obraz świata, w którym człowiek nigdy nie istnieje sam.
Najważniejszym spoiwem tych legend jest relacja z naturą. Przyroda nie stanowi dekoracji, lecz żywą przestrzeń znaczeń. Zwierzęta mogą być nauczycielami, przeciwnikami, sprzymierzeńcami albo nośnikami duchowej prawdy. Las, ogień, woda, wiatr, gwiazdy i kamienie nie należą do martwego tła. Mają własną moc, pamięć i konsekwencje. W takim świecie każde działanie zostawia ślad, a złamanie równowagi pociąga za sobą odpowiedzialność. Ta perspektywa pozostaje jedną z największych wartości książki, szczególnie dziś, gdy opowieści o więzi człowieka ze środowiskiem brzmią mniej jak dawna egzotyka, a bardziej jak utracona umiejętność myślenia.
Legendy Indian Ameryki Północnej ukazują, że pod prostą formą podań kryje się bardzo poważna wizja świata opartego na zależności, wzajemności i moralnej konsekwencji. Te historie rzadko potrzebują rozbudowanego komentarza. Ich sens wynika z obrazu, powtórzenia, symbolu i puenty. Czasem są łagodne, czasem dziwne, czasem niepokojące. Właśnie ta zmienność dobrze oddaje charakter tradycji ustnej, w której opowieść miała przyciągać uwagę, zapadać w pamięć i działać na wyobraźnię słuchacza.
Warto docenić nieśpieszny ton narracji. Język jest prosty, ale nie pozbawiony uroku. Najlepsze fragmenty sprawiają wrażenie historii przekazywanych przy ogniu, w rytmie innym niż współczesna proza nastawiona na natychmiastową kulminację. To tempo może wymagać od odbiorcy przestawienia się na spokojniejszy tryb lektury. Nagrodą jest wejście w świat, w którym sens nie zawsze zostaje wyłożony wprost, a powtórzenie i rytualna logika mają większe znaczenie niż psychologiczny realizm.
Nie wszystkie teksty działają jednak z równą siłą. W zbiorze zdarzają się opowieści bardziej szkicowe, których puenta jest przewidywalna albo których konstrukcja wydaje się dziś zbyt prosta. Pojawia się również problem powtórzeń, ponieważ niektóre motywy wracają w podobnych wariantach. Z jednej strony jest to naturalne dla podań funkcjonujących w różnych tradycjach i obiegach. Z drugiej, w książkowej formie może sprawiać wrażenie redakcyjnej nadmiarowości. Brakuje też mocniejszego aparatu porządkującego, który wyjaśniałby pochodzenie poszczególnych historii, różnice między plemionami i zakres adaptacji tekstów.
To ważne, ponieważ sama kategoria Indian Ameryki Północnej jest bardzo szeroka i łatwo prowadzi do uproszczeń. Różne ludy, języki, systemy wierzeń i doświadczenia historyczne zostają tu zebrane pod jednym wygodnym tytułem. Dla czytelnika szukającego pierwszego kontaktu z tradycjami rdzennych mieszkańców kontynentu może to być zaleta. Dla odbiorcy oczekującego precyzji antropologicznej będzie to ograniczenie. Książka bardziej otwiera drzwi do tematu, niż daje pełne narzędzia do jego głębokiego rozumienia.
Czuć również, że część opowieści została przystosowana do odbiorcy spoza pierwotnej kultury. To nie musi być wada, bo dzięki temu lektura jest przystępna i płynna. Trzeba jednak pamiętać, że zebrane podania nie są neutralnym, surowym zapisem dawnej mowy. Przechodzą przez filtr opracowania, tłumaczenia i literackiego uporządkowania. W rezultacie czytelnik dostaje wersję wygładzoną, bardziej komunikatywną, czasem zapewne oddaloną od pierwotnej formy. Dobrze byłoby, gdyby wydanie mocniej zaznaczało ten kontekst, bo w przypadku tradycji rdzennych szczególnie istotne pozostaje pytanie o głos, pośrednictwo i sposób przekazywania cudzej kultury.
Mimo tych zastrzeżeń zbiór ma dużą wartość. Najlepiej działa tam, gdzie pokazuje, jak legenda tłumaczy świat przez konkret. Czerwona pierś ptaka, ogień ukryty w drewnie, przemiana człowieka w zwierzę, spotkanie z duchem albo kara za pychę nie są jedynie fantazyjnymi obrazkami. To sposoby mówienia o relacjach, lęku, odwadze, zachłanności, ciekawości i granicach ludzkiego działania. W tych krótkich historiach często widać intuicję wspólną wielu kulturom. Człowiek potrzebuje opowieści, aby zrozumieć własne miejsce w świecie.
Szczególnie ciekawe są postacie takie jak Nanabozo, Wielki Duch, manitu czy gawędziarz Iagoo. Dzięki nim książka pokazuje różne poziomy opowiadania. Są tu siły stwórcze, duchy budzące grozę, figury tricksterskie i narratorzy tłumaczący drobne tajemnice codzienności. Taki zestaw pozwala zobaczyć, że mitologia nie jest jednolitym systemem dogmatów. To raczej sieć historii, które pozwalają mówić zarówno o początku świata, jak i o najmniejszych szczegółach przyrody.
To książka cenna nie dlatego, że daje pełny obraz wierzeń rdzennych ludów Ameryki Północnej, lecz dlatego, że przypomina, jak wielką rolę w kulturze pełniła opowieść przekazywana z ust do ust. W czasach, gdy wiedzę porządkuje się w hasłach, definicjach i krótkich komunikatach, taki zbiór przywraca znaczenie narracji jako doświadczenia wspólnotowego. Legenda nie tylko informuje. Ona uczy patrzenia.
Wydanie zainteresuje przede wszystkim miłośników baśni, mitów, folkloru i dawnych podań. Nie należy jednak traktować go jak książki wyłącznie dla dzieci. Niektóre historie są mroczne, dziwne albo moralnie nieoczywiste. Podobnie jak dawne baśnie europejskie, potrafią łączyć prostotę formy z surowością świata, w którym błąd, lekceważenie zakazu albo naruszenie obrzędu może prowadzić do dotkliwej kary. To część ich siły, bo pokazuje, że dawnych opowieści nie tworzono po to, aby wyłącznie uspokajać.
Legendy Indian Ameryki Północnej nie są zbiorem doskonałym. Przydałoby się więcej komentarza kulturowego, lepsze uporządkowanie wariantów i wyraźniejsze wskazanie, skąd pochodzą poszczególne podania. Mimo to książka pozostaje wartościową bramą do świata wyobrażeń, w którym duchowość, przyroda i moralność tworzą jedną całość. Najlepiej czytać ją powoli, bez oczekiwania klasycznej fabuły i bez pragnienia natychmiastowego wyjaśnienia. Wtedy najmocniej wybrzmiewa to, co w tych historiach najważniejsze: przekonanie, że świat mówi wieloma głosami, a człowiek powinien nauczyć się słuchać, zanim zacznie działać.
O autorze
Nataniel Ferenc 
Radek Czech 