Arek Gajowicki 
Samuraj jest jedną z tych figur, które popkultura zamieniła w obraz niemal natychmiast rozpoznawalny. Zbroja, miecz, honor, gotowość do śmierci, milcząca lojalność wobec pana. Ten zestaw skojarzeń działa tak mocno, że często zastępuje realną historię. Julien Peltier w książce Samuraje. Prawdziwa historia wchodzi właśnie w tę szczelinę między ikoną a człowiekiem. Nie próbuje odebrać samurajom znaczenia, ale konsekwentnie pokazuje, że ich dzieje są znacznie bardziej niejednoznaczne niż zachodni mit wojownika zbudowanego wyłącznie z dyscypliny i kodeksu.
Autor prowadzi opowieść przez ponad tysiąc lat japońskiej historii, od narodzin formacji wojowników po nowoczesne wykorzystanie samurajskich ideałów w polityce i wyobraźni narodowej. To szeroka perspektywa, dzięki której samuraj nie jest zawieszony w jednej efektownej epoce, lecz staje się elementem długiego procesu społecznego, militarnego i ideologicznego. Peltier pokazuje, jak z lokalnych zbrojnych, awanturników, rozbójników, piratów i sług możnych rodziła się warstwa wojowników, która najpierw zdobyła znaczenie siłą, a później zaczęła uzasadniać własną pozycję językiem moralności, duchowości i tradycji.
Najcenniejsza w książce jest właśnie demitologizacja. Peltier dobrze rozumie, że mit samuraja nie powstał przypadkiem. Został zbudowany przez literaturę, historiografię, państwową ideologię, kino, a później przez globalną kulturę popularną. Autor nie traktuje więc wyidealizowanego obrazu jako zwykłego błędu, lecz jako zjawisko historyczne samo w sobie. Pyta, kto potrzebował takiego samuraja, w jakim momencie i po co. To podejście sprawia, że książka nie ogranicza się do prostego obalania legend. Pokazuje, jak legenda zaczęła działać jako narzędzie władzy, edukacji i budowania japońskiej tożsamości.
Największa siła książki Peltiera polega na tym, że nie niszczy mitu samuraja dla samej prowokacji, lecz rozbiera go na części i pokazuje, z jakich interesów, lęków oraz ambicji został złożony. Dzięki temu czytelnik nie dostaje łatwego przeciwieństwa w rodzaju samuraj wcale nie był honorowy. Otrzymuje obraz znacznie ciekawszy. Samuraj mógł być lojalny, wykształcony, brutalny, oportunistyczny, religijny, okrutny, wrażliwy na sztukę, politycznie wyrachowany albo całkowicie podporządkowany interesowi własnego rodu. Nie mieści się w jednej definicji, ponieważ przez wieki zmieniała się sama Japonia.
Ważnym atutem książki jest pokazanie, że samurajowie nie byli od początku tym, czym uczyniła ich późniejsza wyobraźnia. Szczególnie ciekawie wypada korekta popularnego skojarzenia z mieczem. Peltier przypomina, że wczesny wojownik japoński był mocno związany z łukiem, koniem i praktyką pola bitwy, a dopiero później miecz zyskał status tak silnego symbolu. Podobnie rzecz ma się z bushido. Kodeks często przedstawiany jako odwieczny fundament samurajskiej duszy okazuje się konstrukcją późniejszą, wzmacnianą przez polityczne i kulturowe potrzeby kolejnych epok.
Książka dobrze pokazuje też przemianę wojownika w członka elity administracyjnej i kulturowej. Samurajowie nie funkcjonowali wyłącznie na polach bitew. W okresach pokoju musieli znaleźć nowe uzasadnienie własnego istnienia. Stąd rosnąca rola edukacji, samodyscypliny, konfucjańskich wzorców, sztuki, poezji, ceremonii herbacianej i ideału łączenia drogi oręża z drogą nauki. To szczególnie interesujące, bo pozwala zrozumieć, dlaczego samuraj mógł być jednocześnie człowiekiem przemocy i uczestnikiem wyrafinowanej kultury. Ta sprzeczność nie jest błędem obrazu, lecz jego istotą.
Peltier nie unika tematów rzadziej poruszanych w popularnych opracowaniach. Pisze o duchowości, seksualności, relacjach społecznych, rytuałach, ceremonii herbacianej, samobójstwie rytualnym, stosunku do sztuk pięknych i mechanizmach politycznej instrumentalizacji. Dzięki temu Samuraje. Prawdziwa historia wychodzi poza katalog bitew, nazwisk i dat. To nadal książka mocno osadzona w historii politycznej i wojskowej, ale jej najciekawsze fragmenty pokazują, że samuraj był nie tylko żołnierzem. Był także produktem systemu wartości, zależności feudalnych, ambicji rodzinnych i kulturowych wyobrażeń o godności.
Nie znaczy to, że książka jest idealnym wprowadzeniem dla każdego. Peltier pisze gęsto i chwilami zakłada, że czytelnik ma już podstawową orientację w dziejach Japonii. Przeskoki między epokami, nazwami rodów, zmianami władzy i pojęciami mogą stanowić wyzwanie dla odbiorcy, który zna samurajów głównie z filmów Kurosawy, gier, mang albo seriali. To nie jest lekka gawęda popularnonaukowa prowadzona od zera. To raczej syntetyczny esej historyczny, który często wymaga koncentracji i gotowości do samodzielnego porządkowania materiału.
Styl bywa nierówny. Niektóre partie mają dużą energię, bo autor trafnie zestawia mit z faktami i pokazuje samurajów w konkretnych sytuacjach społecznych. Inne fragmenty ciążą ku wyliczeniom i skrótom, przez co narracja traci płynność. Peltier ma ogrom materiału do opanowania, ale nie zawsze znajduje dla niego równie przejrzystą formę. Szerokość perspektywy imponuje, lecz czasem odbywa się kosztem narracyjnego oddechu. Książka momentami bardziej przypomina intensywny wykład niż opowieść przeprowadzającą czytelnika spokojnie przez kolejne warstwy tematu.
Odczuwalny jest także brak ilustracji. Przy książce poświęconej wojownikom, uzbrojeniu, zbrojom, rytuałom i materialnej kulturze samurajów warstwa wizualna nie byłaby ozdobą, lecz realnym wsparciem lektury. Mapy, kalendarium, słownik terminów, przypisy i bibliografia pomagają uporządkować wiedzę, ale opisy konstrukcji broni, elementów stroju czy przemian ikonografii aż proszą się o graficzne uzupełnienie. To szczególnie ważne, ponieważ samurajski mit funkcjonuje w dużej mierze przez obraz. Skoro książka ten obraz rozbiera, dobrze byłoby móc go równolegle oglądać.
Mimo tych zastrzeżeń Samuraje. Prawdziwa historia pozostaje pozycją bardzo wartościową. Peltier najlepiej wypada tam, gdzie pokazuje, że za każdą legendą stoi konkretny proces historyczny. Samuraj nie jest jedynie postacią z przeszłości, ale także figurą wykorzystywaną przez nowoczesną Japonię, militaryzm, nacjonalistyczną wyobraźnię i zachodnią fascynację egzotycznym wojownikiem. Szczególnie ważne jest pokazanie, jak dawny etos został przetworzony w XX wieku, między innymi w kontekście ideologii poświęcenia i mitu kamikaze. Wtedy książka najmocniej uświadamia, że historia nie kończy się wraz z upadkiem klasy samurajów. Jej symbole mogą wracać w nowych, nieraz niebezpiecznych formach.
Cenne jest również to, że autor nie popada w prosty ton oskarżycielski. Samurajowie nie zostają przedstawieni wyłącznie jako brutalna kasta pasożytująca na społeczeństwie, choć przemoc i przywilej są w tej historii stale obecne. Nie zostają też ocaleni jako moralni przewodnicy. Peltier wybiera trudniejszą drogę, pokazując ich jako grupę realnych ludzi funkcjonujących w zmiennych warunkach politycznych. Dzięki temu można lepiej zrozumieć, dlaczego budzili strach, podziw, odrazę i fascynację jednocześnie.
To książka potrzebna przede wszystkim dlatego, że pozwala zobaczyć samuraja nie jako pomnik honoru, lecz jako historyczną figurę złożoną z przemocy, kultury, polityki i późniejszej propagandy. W czasach, gdy popkultura chętnie upraszcza przeszłość do kilku efektownych znaków, takie ujęcie ma dużą wartość. Peltier przypomina, że atrakcyjny mit może być świetnym początkiem zainteresowania historią, ale nie powinien jej zastępować.
Najlepszym odbiorcą tej książki będzie czytelnik, który ma już przynajmniej podstawowe rozeznanie w historii Japonii albo jest gotów na lekturę wymagającą większej uwagi. Osoby szukające prostego wprowadzenia mogą poczuć się zagubione. Osoby oczekujące samej opowieści o pojedynkach, mieczach i honorowych śmierciach dostaną znacznie więcej polityki, socjologii i dekonstrukcji. To jednak właśnie czyni książkę ciekawą. Peltier nie oferuje kolejnego romansu z legendą. Oferuje rozrachunek z tym, jak legenda powstała i komu służyła.
Samuraje. Prawdziwa historia to solidna, miejscami bardzo wciągająca, miejscami wymagająca i nieco zbyt gęsta opowieść o jednej z najbardziej mitotwórczych grup w historii Japonii. Jej największą zaletą jest konsekwentne sprowadzanie samuraja na ziemię bez odbierania mu historycznego znaczenia. Jej słabości to wysoki próg wejścia, chwilami mniej płynny styl i brak ilustracyjnego wsparcia. Bilans pozostaje jednak wyraźnie dodatni. Po tej lekturze samuraj przestaje być figurą z plakatu, a staje się tym, czym był naprawdę najczęściej. Człowiekiem uwikłanym w epokę, władzę, przemoc, ambicję i opowieść, którą potomni napisali na jego temat.
O autorze
Nataniel Ferenc 
Radek Czech